Zeruko ateak zabaltzean: euri-zaparraden eta adimen-begiaren 6 gako liluragarri

1. Sarrera: euria bera baino ugariagoak diren hitzak

Euskaldunok euria adierazteko dugun hiztegi oparoa eta zehatza ikusgarria da. Fenomenoei izena emateko orduan, euskal hiztunen adimen-begia —hau da, inguruneko fenomenoak ikusteko, hautemateko eta izendatzeko modu berezia— ezinbesteko tresna bilakatzen da.

Euriaren eremuan, muga lausoa dago bi kontzeptu nagusiren artean: euri-zaparrada eta euri-erauntsi. Jasotako datuek erakusten dutenez, euri-zaparrada kontzeptuan bi noziok egiten dute bat: denbora laburrean ur kantitate ugaria erortzea. Aldiz, euri-erauntsi terminoak fenomenoa luzeagoa eta ugaria dela adierazten du berariaz. Bi terminoen arteko muga beti argia ez den arren, adimen-begiak ñabardura bakoitzari bere tokia ematen dio.

2. Onomatopeien magia eta z\_r- soinu multzo indartsua

Onomatopeiek izugarrizko garrantzia dute euriaren ugaritasuna eta bortizkeria adierazteko. Hiztunen adimen-begiak euri-jasak sortzen duen zalaparta biltzen du hitz soil batzuetan, hala nola barrasta, indriska, txirristako, tzurubila edo zarrapata bezalako adibideetan.

Bereziki ikusgarria da z\_r- kontsonante-hasiera duten hitzen pilaketa euriaren eremuan:

• Zaraza: Oñatin jasoa; Azkuek "lluvia fuerte pero no violenta" gisa definitzen du bere hiztegian.

• Zarraka: Azkuek Xahori hartutako hitza. OEHn bigarren adiera bat ageri da ("llevar la piedra a arrancadas..."), baina iturburu-testuak nabarmentzen duen moduan, ez da sumatzen bi adieren arteko lotura garbirik.

• Zarrasta / Zarrastada: Baztanen eta Urretxun jasoak. Zarrasta hitzak "tarratada" edo "urratua" ere adierazten du, eta adimen-begiaren irudiko euri-zaparradak horrelako ikus-irudipena sorrarazten du zeruan.

• Zurrupita: Nafarroa Behereko zenbait herritan (Arnegi, Hazparne...) jasoa; ugaritasunari lotutako hitza da, beste esparru batzuetan ere ikusten dena (adibidez, odol-zurrupita).

Corominas adituak honela azaltzen du erro onomatopeiko hauen indarra gaztelaniazko chaparrón atalean:

"CHAPARRÓN [...] De la raíz onomatopéyica chap-, que expresa el ruido del golpe aplastante de la lluvia al caer violentamente sobre las plantas y cosechas; una raíz semejante existe en vasco (zaparr, zaparrada “chaparrón”, zapart “estallido”, etc), pero es probable que allí sea también una onomatopeya."

Euskal literaturan ere agertzen dira forma hauek; Juan Antonio Mogelek honela zerabilen indriska hitza bere Peru Abarka lanean:

"Jaitsiko dira meza entzutera jaiegunetan, indriska ta edurra bada bere"

3. Istorioak eta mitologia hitzen atzean: artzaintxoak, hodei eta irutxin

• Artzaintxoarenak (artzaitxuanak): Andoainen bildu den espresio bitxi honetan, adimen-begiak Zozomikoteen gertaerarekin egiten du lotura. Elejendak dio artzain batek martxoari hilabetea luzatzeko eskatu ziola, eta martxoa nahiz apirila bitarteko garaiarekin eta euri-jasarekin harremana erakusten du.

• Hodei / Hodei-euri: Bizkaian jasotako terminoak dira (Otxandion hodei zaparrada gisa, eta Zeanurrin hodei-euri). Kasu honetan, hiztunaren adimen-begiak Hodei izaki mitologikoak zuzenean sortzen duen euria ikusten du atzean.

• Euri-irutxin: Urdiainen (Nafarroa) bildutako elkarketa da. Irutxin Aralarreko mendi eta kobazulo baten izena da; hiztunen adimen-begiak euri-zaparrada bortitzak hantxe, kobazulo horretan, sortzen diren sinesmena adierazten du.

4. Hizkuntzaren metafora ikusgarriak: sagua, aparra eta sasia

Euskal hiztunek beste eremu batzuetako irudietara jotzen dute euri-zaparradaren nolakotasuna metaforikoki azaltzeko:

• Inetazi-apar: Lemoan jasoa. Inetazi ("txingorra") eta apar ("burbuila multzoa") hitzen elkarketa da. Adimen-begiak euri-zaparrada galanta erortzean txingorrak eta ur-zarrastak lurrean sortzen duten apar-efektu ikusgarria hautematen du.

• Satarabi: Orozkoko hitz bitxia, euri-zaparrada nahiz elur-jausia adierazteko. Baliteke sat- ("sagu-", adibidez satabia sagu-habia) eta arabi ("ahabia") osagaiek eratua izatea. Ingelesezko "it's raining cats and dogs" esaldian gertatzen den moduan, adimen-begiaren oharmena bihurria da eta gaur egun erraz ikusten ez dugun barne-lotura bat egiten du.

• Euri-brusta: Ezterenzubin jasoa. Brusta hitzak "sasia" esan nahi du ekialdeko zenbait herritan; hemen adimen-begiak sasiaren hostotzak edo trazak sortzen duen irudiarekin lotzen du euria.

• Euri-zigorrada: Hondarribian bildua. Hiztunen adimen-begiak euri-tantak bizkarrean hartutako zigor-kolpe ("zigorrada") gisa hautematen ditu.

5. Txikigarrien paradoxa: txikitasunetik handitasunera

Hizkuntzan gertatzen den fenomenorik interesgarrienetako bat atzizki txikigarrien (-ska, -sta, -xka) erabilera paradoxikoa da ugaritasuna edo intentsitatea adierazteko. Adimen-begiak txikigarri bat erabiltzen du intentsitatea handitzeko:

• Nafarroa Behereko Baigorrin jasotako uhaska terminoa uhar erroari -ska txikigarria erantsiz sortzen da, baina euri-zaparrada adierazten du.

• Behorlegiko eurasta hitzak euri eta -sta txikigarria elkartzen ditu.

• Gamarten bildutako erazarrixka terminoak ere -xka atzizki txikigarria darama euri-zaparrada izendatzeko.

Baliabide hau ez da arrotza eguneroko hizkuntzan; adibidez, "handitxo duzu alkandora" esaten denean, txikigarriak ez du tamaina gutxitzen, nahiko handia dela azpimarratzen du baizik.

6. Kanpoko eraginak eta nahasketak: "aguaxer"-tik "osti-zaparrada"-ra

Euskarak inguruko hizkuntzen maileguak ere beregaratu ditu euri-jasak izendatzeko. Ondarroan aguaxer erabiltzen da (gaztelaniazko "aguacero" hitzetik), eta Fikan zein Kortezubin manga ("manga de agua" esalditik). Lekeitioko zerrada hitzak ere gaztelaniazko "cerrada" elearekin bide du lotura; izan ere, euri-jasak dena itxi egiten duela eta ikuspena oso lauso uzten duela hautematen du adimen-begiak.

Beste kasu harrigarri bat Azkoitian eta Azpeitian bildutako Osti-zaparrada da. Mokoroak "chaparrón de verano" itzulpena ematen du; beraz, adimen-begiak udako ñabardura bat eransten dio hasieran. Termino honen lehen osagaiak jatorriz Ortzi izenarekin zuen lotura (ortzi > osti), ekaitzei lotua. Halere, denborak aurrera egin ahala, herri-hizkerak eta analogia-prozesuak jatorrizko zentzua nahasi dute. Ondorioa: euskal adimen-begiaren aberastasuna

Euskarak naturako fenomenoak eta, bereziki, euria izendatzeko duen gaitasuna benetan aberatsa, poetikoa, onomatopeikoa eta metaforikoa da. Mendeetan zehar, euskal hiztunen "adimen-begiak" zorroztasun handiz begiratu dio inguruneari, tanta bakoitzaren zarata, itxura, iraupena eta indarra hitz zehatzetan kargatuz. Datorren aldian zerutik behera euri-zaparrada bortitz bat erortzen ikustean, gure zein hitz zahar edo onomatopeia gogoratuko dugu ortziari begiratzean?

7. Ondorioa: euskal adimen-begiaren oparotasuna

Euskarak naturako fenomenoak eta, bereziki, euria izendatzeko duen gaitasuna benetan aberatsa, poetikoa, onomatopeikoa eta metaforikoa da. Mendeetan zehar, euskal hiztunen "adimen-begiak" zorroztasun handiz begiratu dio inguruneari, tanta bakoitzaren zarata, itxura, iraupena eta indarra hitz zehatzetan kargatuz. Datorren aldian zerutik behera euri-zaparrada bortitz bat erortzen ikustean, gure zein hitz zahar edo onomatopeia gogoratuko dugu ortziari begiratzean?