EtnoMet eta Aroaren berbaroak

Goizeko hamaikak dira eta, iragarpenek ohartarazi diguten gisan, "bero zakarrak" bere mende hartu du Euskal Herriko txoko bakoitza. Bilbon, adibidez, gandu trinko-trinkoak estali du itsasadarra; beroaren ondoriozko lurrun-laino itsu horrek dena biltzen du, giroa astunduz eta itobeharra kaleetara zabalduz. Maiatzaren amaieran gara, baina eguraldiak uztailaren bihotzean edo abuztuko sapa-egunetan geundekeela sinetsarazi nahi digu. Zu ere, irakurle, harrapatu zaitu itobehar honek? Ezusteko honek gure hizkuntzaren altxorretara jotzera bultzatzen gaitu. Izan ere, euskarak, bere euskalkien bidez, gaitasun harrigarria du fenomeno meteorologikoen ñabardura fisiko zein psikologikoak harrapatzeko. Beroa ez baita tenperatura altua soilik; gure herri-hizkeran, beroak izaera, asmoa eta, askotan, jenio txarra ere baditu. Bero haserrea: Eguraldiaren jenio txarra Gipuzkerazko tradizioan bada esamolde bat bereziki deigarria: "bero haserrea". Interesgarria da oso ikuspegi antropologi...

  1 . Sarrera: Beroa baino askoz gehiago Uda edo udaberriko egun itogarri horietako bat da. Eguzkiak gupidagabe jotzen du, eta hezetasunak arnasa hartzea eragozten digu. Halakoetan, "bero handia egiten du" esatea motz geratzen dela sentitzen dugu; hitz horrek ez du jasotzen gure larruazalean sentitzen dugun itomenaren sakontasuna. Filologo eta komunikatzaile gisa, gure hiztegia ez dela hitz sorta soil bat defendatzen dut: gure hizkuntza gure historia klimatikoaren "fosil-multzo" bat da. Euskarak zehaztasun ia obsesiboa du tenperatura altuen nuanzak jasotzeko, mendeetako behaketa eta biziraupenaren lekuko. 2. Sargoria gainditzen denean: Txangot  kontzeptua Gurean, "sargoria" da bero itogarria izendatzeko hitz nagusia. UZEIren Metereologia Hiztegiaren arabera, tenperatura altuek eta hezetasun handiak eragiten duten egoera da. Etimologikoki, sargori hitzaren oinarrian dagoen SAR- elementuak berak adierazten du giro horrek barneraino sartzeko duen gaitasuna. ...

  1. Sarrera: hitz galduen xarma Hizkuntzak izaki bizidun dinamikoak dira: etengabe jaio, garatu eta eraldatzen dira. Bilakaera organiko horretan, ohikoa da hitz batzuk bidean galtzea, baina badira kasu bereziki harrigarriak. Batzuetan, gure hizkuntzaren erraldoietako batek, Resurrección María de Azkuek kasu, kontzeptu zehatz bat izendatzeko termino bat proposatu eta, hala ere, hitz hori erabateko ahazturan erortzen da. Gaur, "ostagi" hitzaren historia labur baina sakona berreskuratuko dugu. Gure lexikoaren bazterretan gordetako altxor ezkutu horietako bat da, asmo handiz sortua baina denboraren hautsek estalia. 2. "Ostagi": Azkueren asmakizun meteorologikoa Resurrección María de Azkuek, bere bulkada lexikografiko nekaezinean, "ostagi" hitza sortu zuen kontzeptu oso zehatz bati erantzuteko: fenomeno atmosferikoa. Hizkuntzalari adituaren begiradatik, Azkueren asmo neologikoa argia zen. Beharbada, "Osta-" aurrizkiaren indarraz baliatu nahi izan zue...

1. Sarrera: Zerua erortzen zaigunean Ekaitzak betidanik sortu du gizakiengan beldurraren eta harriduraren arteko nahasketa sakona. Zerua ilundu eta trumoiak burrunba egiten duenean, gure sena zerura begira jartzen da berez, indoeuropar mitologiako Thor edo Jupiter bezalako jainkoek tximistak handik jaurtitzen dituztela pentsatuz. Hala ere, gure arbasoen mundu-ikuskera tradizionala oso bestelakoa zen. Euskal hizkuntzaren eta mitologiaren sakonean "unibertso sinboliko" berezi bat gordetzen da, "ideologia naturalista" bati erantzuten diona: natura ez da kanpoko zerbait, irakurri eta interpretatu beharreko indar biziz osatutako sistema bat baizik. Jakin nahi al duzu zergatik gure arbasoentzat ekaitza ez zen zerutik jaisten, lurretik ateratzen baizik? 2. Ekaitza ez da zerukoa: Mariren egoitza lurpea da Indoeuroparrentzat zerua sakratu-sakratua da, jainkoen egoitza nagusia. Euskaldunon adimen-begiarentzat, ordea, zerua pasabide huts bat baino ez da, jainkoen bizilekurik e...

  1. SARRERA: Haizea izendatzearen artea Zergatik ditugu hainbeste izen haize berarentzat? Galdera horrek gure herriaren muinera garamatza zuzenean. Euskal Herrian, haizea ez da aire-masa baten mugimendu fisiko hutsa; gure lurraldeari, historiari eta arbasoen bizipenei lotutako istorio-sorta korapilatsu bat baizik. Hego-ekialdeko haizea horren adibide bikaina da: bere izenek itsasoaren oihartzunak, Erdi Aroko oroimenak eta mendietako mitologia sakonena ekartzen dizkigute gogora, eguraldiaren behaketa soila kultura-ekintza bihurtuz. 2. Maileguak eta itsasoko oihartzunak: Sudestet ik Zütezta -ra Hego-ekialdeko haizea izendatzeko moduek argi erakusten dute gure hizkuntzak inguruko herriekin eta itsasoarekin izan duen harreman emankorra. Izendapen kardinaletan, jatorrizko berbak eta kanpoko maileguak modu dotorean uztartzen dira, gure herriaren izaera irekiaren lekuko. Alde batetik, Bizkaiko kostaldean (Bermeo, Mundaka edo Ondarroan), arrantzaleek Kantauri aldeko beste itsasgizon batzu...

1. Sarrera: Begirada bat zerura gure arbasoen begiekin Gaur egun, poltsikoko pantailari begiratu ohi diogu bihar aterkia beharko dugun asmatzeko. Alabaina, belaunaldi askotan zehar, euskaldunon "meteo-aplikazioa" zeruaren sabaia eta naturaren elementuak izan dira. Gure arbasoek eguraldia irakurtzeko premia bizia zuten, eta behaketa fin horren ondorioz, hiztegi kromatiko aberats, zehatz eta, sarritan, poetikoa garatu zuten. Koloreek, pigmentu hutsak izatetik haratago, zeruaren eta lurraren arteko elkarrizketa kodetzen zuten, gure mundu-ikuskera zaharrenaren esanahi harrigarriak gordez. 2. Gorria: Intentsitatearen, biluztasunaren eta iragarpenen kolorea Euskal filologian, "gorri" adjektiboak gaur egun dugun esanahia baino askoz zabalagoa zuen behiala. Antzina, horitik hasi eta marroirainoko espektroa hartzen zuen; horregatik esaten diegu oraindik teilatu gorria, bizar gorria edo ile gorria, nahiz eta kolore horiek berez teila-kolorekoak edo laranja-horixkak izan. Bain...