EtnoMet (Aroaren berbaroak)

2004ko azaroaren 1ean sortua. Eguraldiaren gainean mintzatzeko gunea: zer-nolako ikuspegia daukan herriak eguraldiarekiko, zein hitz erabiltzen den ahozko euskaran fenomeno atmosferiko jakinak izendatzeko. Sasoi edo egun batzuetan dagoen eguraldiaren aitzakian, iruzkinak egiteko herri-gunea.

2016/02/04

ABAZUZE


        




                       Getxo herri handia dugu  protagonista etno-meteorologiaren arloan; izan ere, bertako lekuko batek honako azalpen hau eman zuen aldi berean  txingorrak, haizeak eta euriak bat egiten dutenean”: “lantzean behin eta egun hotzenetan baino ez, txingorra datorku kaleak zuritzera, eta fenomeno honek badauzka izen ugari, hain hedadura txikerrean tokiak tokiko berba edo erabilpen desberdinak ematen dira modu ikaragarrian. ezagunena kaskaragar hitza da, eta beste batzuk aipatzearren abazuze (haizea, euria eta txingorra batera emoten direnean), harri (txingor handia) eta txotor (txingor txikerra)” (Andoni Llosa, UK aldikaria 2002). Berak dioenaren arabera, “tokian tokiko berba edo erabilpen desberdinak ematen dira modu ikaragarrian”. Harrigarria da nolako aberastasuna eta zehaztasuna egon izan den etno-meteorologiaren eremuan. Gaur egungo hiztunen bati galdetuz gero, nekez egingo luke horrelako bereizketa.

2016/01/17

Aurrerantzean etnomet.eus

2016/01/16

etnomet.net etnomet.eus laster!

2016/01/15

GANTXIORRA



Aspaldiko partez, gaur ikusi dugu nola txingorrak  erasaten digun; eraso labur eta trinko samarrak. Badirudi aroak behingoz negutzera egin duela, egin ere! Egunotan "txingorra" eremua lantzen jarduten dut eta Hondarribian jasotako hitz eder batekin egin dut topo: gantxiorra. Bitxia eta xelebrea iruditu zait, ze, termino hori gantz eta txigor hitzetatik omen dator; Antxon Agirrek dioenez, "Txantxigorria, txaltxigorria, gantxigorra edo txintxorra (askotariko izenez ezagutzen dugu gure inguruan) txerriaren gantza urtzean geratzen diren hondakin solidoekin, hots, txintxortekin, egin ohi da. Txintxortak zuzenean jan daitezke (hotzean edo beroan), baina gehienetan plater gozoak edo gaziak prestatzeko erabiltzen dira". A zelakoak diren hondarribitarrak, hitz bera erabiliz "txingorra" eta "txantxingorria" adierazteko!



Etiketak: , , , , , ,

2015/06/25

Batetango beroa




Luzaz egon naiz deus ere idatzi barik, eta bat-batean zerbait idazteko irrika eutsiezinak eraginda erasan eta erasango digun beroaz aipamen bat edo beste egingo dut. Gaurko bero armina etor dakigukeenaren aldean hutsaren hurrengoa izan daiteke, antza; ai ama! Ez dakit gaur egun Tolosan erabiltzen denetz "Batetango beroa" esapidea, baina J.M. Mokoroak laga utzi zigun erdararen ordaina ezin zapaltzaileagoa da: "Calor aplastante"."Batetango beroa. Au bero errea ari du!"

Etiketak: , , , , ,

2015/02/06

Txotorra ez da txingorra; edo, elur-pikorta ez da kazkabarra


Bilboko Zarandoa hiribidea, San Ignazio-Elorrieta aldean

Azken egunotako elurtea dela-eta berataz idatzi eta orijinala esatea zail samarra da. Elurteak elurte, gezurra badirudi ere, euskaldunok hainbat elur mota bereizten ditugu; hala ere, jende askok  txingorra elur-pikortarekin nahasi ohi du. Ez da harritzekoa; itxuraz, berdin-berdinak dira biak, baina txingorra gogorra da, izotza, eta, elur- pikorta edo elur-lapatsa biguna da, gozoa, hatzen artean desegiten da eta; txingorra, ostera, ez. Gogortxoa da, ez da desegiten.  Elur mota hori hizpide, han-hemenka, Euskal Herri osoan askotariko izandapenak dauzkagu. Hona hemen zenbait:
  • Edur-gazura. B-Bolibar.
  • Elhur-irin. Herria astekaria. 
  • Edur-kaskara. B-Meñaka.
  • Edur-pikor(t)a. G-Eibar.
  • Elur-pirrin. N-Uztarrotze.
  • Elur-xintxar. G-Andoain.
  • Elurxe. N-Baztan
  • Lapats. G-Bidania. N-Etxarri-Aranatz.
  • Txinbo, txingo. B-Gernika.
  • Txotor. B-Getxo, Loiu, Sopela Sondika, Urduliz.
Txotorra dela-eta, honako komentario hauek bildu ditu Iñaki Gamindek:

1."Txotorra edurren klasera da"
"Ba segun selan yausten dan batzuten txotorra geitzen dotzu, se espadator edurre lodi, badator ori granuladu, orrei txotorra". Iñaki Gaminde, Leioa Berbarik Berba.
2."Euri tte nastaten danen da txotorra" Iñaki Gaminde, Gatika Euskaraz.
3. “Txotorra da edur mea. Da lodi daunean botaten mamitzu dau. Txotorra igual urtu iten da. Selan in, urtu." B-Sondika.
4."Txotorra esaten da a siku siku yausten dana". B-Jatabe, Iñaki Gaminde.

Etiketak: , , , ,

2015/02/02

Kandelarioz eguzki negua dago aurreti...



Labayru Ikastegiak plazaturiko "Urte sasoiak" izeneko webgunean atzeman dugu honako hau guztia, interesgarria eguraldia aipatzen den aldetik, jakina:
"Hemengo kantu hau Kandelario egunekoa dugu. Herriko umetxoek, neska-mutil koxkorrek, kantatzen zuten mezaren ostean. Bedeinkatu berri zeuden kandelatxoetako suak piztu eta etxerik etxe joaten ziren zerbait eskatuaz eurentzako. Aukeratu dugun eredua Bizkaikoa da, Gernikaldekoa. Oraindik ere bizirik dirau toki batzuetan. Kopla bakarra erabiltzea zen ohitura, baina guk hemen era honetako abestien bilduma bat jarri dugu"

1.
Kandelarioz euria
laster da udabarria,
Kandelarioz aterri
negua dator atzeti.

2.
Kandelario lario
hatxari ura dario,
errotari uruna
hauxe da guk behar doguna.


3.

Kandelarioz eguzki
negua dago aurreti,
Kandelarioz edurra
joan da neguaren bildurra.

4.
Kandelario bero
negua dauko gero,
Kandelario hotz
negua joan da motz.


5.

Kandelario lario
hatxari ura dario,
makatzari madari
eutsi Peru hankeari.



Nola interpretatu behar ditugu arotitzak?

1. 
Kandelarioz euria
laster da udabarria,
Kandelarioz aterri
negua dator atzeti.

Gaur, oro har,  ez dirudi euria denik; beraz, aterri dagoenez gero, "negua dator atzeti"

2.
Kandelarioz eguzki
negua dago aurreti,
Kandelarioz edurra

joan da neguaren bildurra.

Une honetan ostarteak zabaltzen ari dira eta eguzkia lotsor eta herabeti azaldu da; beraz, "negua dago aurreti"

3.
Kandelario bero
negua dauko gero,
Kandelario hotz
negua joan da motz.

Antza denez, gaur hego-mendebalak joko du zenbait ordutan, hortaz, epeldu egingo du nabarmen; jakina, betiere aurreko egunen aldean; beraz, "negua dauko gero".

Hortaz, arotitzen arabera, bihardanik neguak gotro eta sendo erasango digu ostera ere, erasan ere! Itsaertzeraiko ailegatuko ote da elurra? Ea egia den!!

Etiketak: , , , , , ,

 
Contador gratis contadorplus.com -----------------------------------------------------------------