EtnoMet eta Aroaren berbaroak

  1. Sarrera: Udaberria izen bat baino askoz gehiago denean Neguko lozorroaren ondoren, naturak bere zikloko mirarririk handiena eskaintzen digu: berpiztea. Zirrara hori, ordea, ez da soilik paisaian islatzen; gure arbasoek mundua ikusteko zuten modu sakon eta ñabarduraz betea euskararen altxor linguistikoan geratu da kodetuta. Euskalkiek eta antzinako testuek erakusten digutenez, Udaberria hitz estandarraren atzean, dozenaka izendapen dotore gordetzen dira. Izen bakoitzak, bere horretan, gure aurrekoek lurrarekin, belarrarekin eta zeruarekin zuten lotura estua kontatzen digu, gaur egun ia galdu dugun begirada baten lekuko. 2. Bedats eta Belhartze : Belarraren eta lurraren mintzoa Iparraldeko euskalkietan, udaberria ez da kontzeptu abstraktu bat, lurraren berdetze fisikoari lotutako gertakaria baizik. Behe-Nafarroan, Lapurdin eta Zuberoan Bedats hitza erabili izan da tradizioz (Zaraitzun, Erronkarin eta Zuberoan bedatse aldaera agertzen den bitartean). Termino honek, Belhartze e...

  SARRERA: martxoa, hilabete aldakorraren xarma eta beldurra Inoiz galdetu diozu zeure buruari zergatik aldatzen den eguraldia hain azkar martxoan? Euskal Herriko baserri-giroan ondo dakite martxoa hilabete bitxia dela: neguaren azken kolpeak eta udaberriaren lehen hatsak nahasten diren garaia. Gure arbasoek, naturaren zikloak sakon ezagutzen zituztenez, ehunka atsotitz utzi dizkigute hilabete honek gordetzen dituen sekretuei buruz. Aditu gisa, iturri herrikoietan murgilduko gara martxoak gordetzen dituen bost aurpegi harrigarrienak eta antzinako aholkuak berreskuratzeko. 1. GAKOA. Goizean eguzki, arratsaldean euri: Martxoaren izaera bipolarra Martxoko eguraldiaren ezaugarririk nabarmenena ziurgabetasuna da. Ez da kasualitatea "Eguxkixe ta eurixe, Martiko egueldixe" bezalako esaldiak gure ondarean egotea. Goizean eguraldi ona badirudi ere, arratsalderako dena alda daitekeela ohartarazten digu tradizioak ( "Goixen eguzki tte atsalden euri" ). Antzinakoentzat, aldako...

  Euskaraz euria gogotik ari duela  adierazteko dagoen  esamolde eta hitz joko kopuru itzela  darabilgu. Zerrendak gure hizkuntzak  fenomeno meteorologikoak deskribatzeko  duen  aniztasun eta aberastasun handia  erakusten du, herri-hizkerako formak nabarmenduz. Hainbat irudi indartsu erabiltzen dira, hala nola  zerua husten ari dela  edo ura  suilez nahiz ibaika  erortzen ari dela azaltzeko. Finean, euri-jasa baten  indarra eta intentsitatea  modu askotarikoan izendatzeko  baliabide linguistikoen bilduma  dotorea da. Lokuzio hauek guztiek  euskal ondare immaterialaren  parte diren sormena eta aniztasun dialektala islatzen dituzte. Sarrera: euripean bizi den herri baten hitzak Euskal Herrian, euria ez da eguraldi kontu soila, gure bizitzaren ardatz eta paisaiaren arima baizik. Mendeetan zehar, gure arbasoek zerutik erortzen zen ur horrekin elkarrizketa amaigabea izan dute, eta harreman estu horrek a...

  Gaur egun, mugikorreko aplikazio bati begiratu besterik ez dugu egiten haizeak nondik jotzen duen jakiteko. Baina gure arbasoentzat, haizearen norabidea ez zen datu huts bat; biziraun ahal izateko interpretatu beharreko seinalea zen, itsasoaren eta lurraren arteko elkarrizketa bat. Hego-mendebaleko haizea, edo "hego-mendebala", norabide kardinal bat baino askoz gehiago da gure kulturan. Euskarak haize hau izendatzeko dituen modu ugariek mundua ikusteko modu sakon bat islatzen dute, iparrorratz magnetikoen ordez mendiak, izarrak eta eguneroko lana erabiltzen zituena. 1. Neologismo "kultuak" vs. itsasoko hizkera biziak Hizkuntzalaritzaren ikuspegitik, hego-mendebaleko haizea izendatzeko erabiltzen ditugun hitzak bi mundutan banatzen dira. Alde batetik, hego-mendebaldeko haize edo hego-mendebal bezalako formak ditugu. Adituentzat, hauek "neologismoak" edo "kalko linguistikoak" dira; hau da, beste hizkuntzetatik (gaztelaniazko viento del suroeste, ...

  1. Sarrera: Euria ez da ur-tanta soil bat guretzat Euskaldunontzat euria ez da zerutik erortzen den ur-tanta multzo soil bat; gure paisaiaren, gure izaeraren eta, batez ere, gure pentsamenduaren osagai nagusia da. Batzuentzat aspergarria edo bustia izan daitekeen horrek, euskal hiztunaren begietan mundu oso bat zabaltzen du. Gure hizkuntzaren datu-baseetan euriaren inguruko 1104 nozio espezifiko jaso izana ez da kasualitatea, herri honek zeruari begira eman dituen mendeen lekukotza baizik. Blog post honetan, kopuru harrigarri horren atzean dauden bitxikeria, ñabardura eta sekretu linguistikoak arakatuko ditugu, euskal "adimen-begiak" euria nola deskodetzen duen ulertzeko. 2. 1104 modu euriaren inguruan: hiztegiaren oparotasuna Euskaldunok euriari diogun arreta ez da soilik meteorologikoa, etnosemantikoa baizik. 1104 nozio horiek 49 azpi-kategoriatan antolatuta daude, euriaren izaera, kantitatea, kalitatea eta espazioa zehatz-mehatz deskribatzeko. "Adimen-begia ahalment...

Urteko bigarren hilabeteari "otsail" deitzen diogu, ia pentsatu gabe. Baina, hitz soil baten atzean, historiaren eta kulturaren lau leiho ezkutatzen dira, euskal arimaren txoko desberdinetara begira. Leihoetako batek gure inguruko naturari behatzen dio, animalien zikloei adi. Beste hirurek, ordea, denboran atzera begiratzen dute, gure arbasoek Antzinako Erromako inperioarekin izan zuten harreman sakon eta konplexua islatuz. Zatoz gurekin otsail, katail, barantail eta zezeil izenen atzean dagoen bidaia liluragarri honetan. 1. Lehenengo giltza: otsail, otsoaren eta Erromako hilabetea Euskara batuan gailendu den "otsail" izenak Erromako jai nagusietako batera garamatza: Lupercalia delakora. Fauno-Luperco jainkoaren omenez ospatzen zen, eta lupercus hitzak (lupus, "otso" latinez) argi uzten du errituaren eta animalia honen arteko lotura estua. Ospakizunetan, otso-larruarekin janzten ziren apaiz biluziak hirian zehar korrika ibiltzen ziren. Ematen du, beraz,...