EtnoMet (Aroaren berbaroak)

2004ko azaroaren 1ean sortua. Eguraldiaren gainean mintzatzeko gunea: zer-nolako ikuspegia daukan herriak eguraldiarekiko, zein hitz erabiltzen den ahozko euskaran fenomeno atmosferiko jakinak izendatzeko. Sasoi edo egun batzuetan dagoen eguraldiaren aitzakian, iruzkinak egiteko gunea.

2019/10/07

Trapaila...14 urteren ondoren, oraindik Euskaltzaindiaratu gabea




Berba ederrak birpasatzen nabilela, oraindela 14 urte idatzitako itsas hitz batekin egin dut topo: trapaila. Gaur egun, oraindik, Euskaltzaindiaren webgunean ez da inondik ere ageri. Tira, baliteke bertan trapailarik ez izatea. Anjel Lertxundik berbatsekabeturik jarraituko du, antza.



Orain hilabete batzuk Hasier Etxeberriaren "Eulien bazka" eleberria irakurri nuen, gustura irakurri ere! Hasiera-hasieratik harrapatu ninduen bertan azaltzen den istorioak. Batzuetan zenbait hitz ez nituen ulertzen eta hiztegira jotzen nuen. Hala ere, haietariko bat ez nuen inon ere aurkitu: "trapaila". Agertzen den pasartea hauxe duzue:

"Izpizuak zeruari behatu eta, garbiegi zagok eguna lupiatarako, esan zuen, egun beltzak hobeak dituk horretarako, batez ere euri pixarra baldin bada. Baina krabatarako ere ez zagok gozo, trapaila apur bat harrotu duk eta. Ez diagu deus harrapatuko baina, izanak izan, sasian ariko gaituk, lupiatan".
Ulertzen bada ere, esanahia zehatz-mehatz jakin nahi eta ezin. Baina, hilabetak joan, hilabeteak etorri, hara non zer idazten duen gaur Berrian Anjel Lertxundik "Hitz beste" eguneroko zutabean:
Trapaila

Anjel Lertxundi
Sautrela-koek nire gustuko hitz bat eskaturik, trapaila aipatu nien. Bat-bateko haizearen eraginez sortzen den itsaskirria edo trapaila. Estropadetan arraunlari trebatuenek nahi izaten duten itsas zabaleko giro aldakor bizia. Zarauzko gazte batzuek beren asteburuetako girora ekarritako hitza: «Trapaila polita zebilek gaur!». Hitz zahar berritua, testuinguru arrantzale batetik parranda-girora ekarria.
Xuxen-ek ez dit onartzen. Testu idatzien corpus-ek ez dute jasotzen. Ez da Orotariko Euskal Hiztegia-ko 125.987 hitzen artean ageri. Baina bizi-bizi dago kostaldean. Akademiek, hiztegiak, corpus-ek ezin jaso dezakete hizkuntza bat bere osotasunean. Zorionez. Bestela, akademiak, hiztegiak eta corpus-ak batere trapailarik gabeko itsaso hil baten deskribatzaile huts genituzke.Hizkuntza bizi batek, arraunketa sasoitsua egingo badu, trapaila behar eta nahi, hori da kontua.

Etiketak: , , ,

2019/09/25

Ihintza eta garoa








Euskaltzaindiaren hiztegiak hauxe dakar:

[EH] garo
Baliabideak > Euskaltzaindiaren Hiztegia
(...) garo iz. Ihintza Goizeko garoa Bizk. (...)

[EH] ihintz
Baliabideak > Euskaltzaindiaren Hiztegia
(...) ihintz iz. Gau eta goizalde hotzetan, aireko hezetasunagatik, lur,
landare eta kidekoen gainean eratzen diren ur tanta xeheen multzoa
Goizeko (...)
(...) ihintz gozoa. Ihintz tantak. Bart ez du ihintzik egin. Lurralde
honetan hiru urtez ez da eroriko ez euririk ez ihintzik. Oinak ihintzez
bustiak zituen garo basur (...)


Hurrengo lerrootan garo / ihintz bikoteaz jardungo dut. Garo berba erabiltzen da euriari 
lotuta edo bakarrik. Lehenengo esanahia “goizeko ihintza” izaten da (EH), landareetan 
pausatzen dena, baina “iratzea” ere bai (EH). Jasotako adibide guztiak Bizkai aldekoak 
dira; beraz, pentsa liteke hiztunen adimen-begiak horrelako euri xehea erkatzen 
duela goizeko landareetan ikus daitekeenarekinAdibidez, auri garo Jataben bildua 
da (Gaminde, 2002); euri garo, Larrabetzu eta Mungian (EHHA, 2008); Arrietan, 
batetik, euri garo, baina, bestetik garo soilik (Gaminde, 2001). 
Herri horretan ihintza eta garoa bereizten dira, Gamindek aditzera 
ematen duenez: “Euriaren osteko garoa, ihintza euria egin barik sortzen da; 
garoa berriz, euria egin eta ostekoa”. Mendatan ere bereizten da: “Landareek 
euria fin-fin bota ondoren, edo goizean  edo iluntzetan izaten den ura” (Mallea, 2002). 

Hala eta guztiz ere, ihintz hitza ere erabiltzen da Gipuzkoa aldean euri xeheari 
irizteko; adibidez, euri-intz, Zestoan:  “euri lanbroa, tanta guztiz xehetan erortzen 
den euria” (Azpeitia, 2003); ebi intza, Hernanin (EHHA, 2008)ebintzaRafa 
Elizondo lagunari entzunda (Usurbil); eudi intxa, Hondarribian (EHHA, 2008); 
Lapurdiko Hendaian ere, uriintx (EHHA, 2008).  Bizkaian ere, adibide bat lortu da:
 euri iñutz, Mungian (EHHA, 2008).  Inontz eta ihintz berbak baliokideak dira; 
beraz, antza denez,  garo / ihintz bikotearen esanahia desberdina da han-hemenka.


Garo elera itzuliz, Oñatin badirudi txikigarri bat erantsen diola adimen-begiak 
garoari: garasta (Izagirre, 1959). Bizkaiko Jataben ere gauza bertsua gertatzen 
bide da, baina berba garro da: auri garrotxu (Gaminde, 2002). Hori dela-eta
garo barik, garro izan liteke Olagarroen eta kidekoen buruko beso moduko luzakin
 lirain eta malgua” (EH). Adimen-begiak euri xehea olagarroen garro luzakin lirainekin 
alderatuko luke. Baliteke horrela izatea. 











Etiketak: , , ,

2019/03/28

Aro gaitza

Aro gaitza 




Egunean baino egunean ugarituz doaz interneten "severe weather"-i buruzko webguneak. Zer ote da hori? Bada, eguraldiari lotutako "muturreko fenomenoak", hala nola, euriteak, elurteak, kazkabar-aldiak, haizeteak, erauntsiak... hitz batez hondamendi handi samarrak sortarazten dituztenak. Ugariren berri izaten dugu maiz, beste zenbaitetan, ostera, ez zaigu ezertxo ere heltzen. Kontua da, nola euskaratu behar genukeen, "severe weather" terminoa. Gaztelaniaz, zuzenean egin dute, "tiempo severo", beste hizkuntzetan antzera egin omen dute. Sarasolaren "Zehazki" Hiztegian, aroari dagokionez, "gogorra" eta "latza" dakar. Beraz, hori aukera bat izan liteke: eguraldi / aro latza. Gainera, fenomenoak kalifikatzekotan "latz" adjektiboa erabil genezake. Beste aukera bat aro gaitza da. Hori gustukoago dut. Izan ere "gaitz" berbaren adieretariko bat "handia", "itzela", "ikaragarria" da. Bestalde, tradiziorik ere badauka. Hauxe dakar Orotarikoak:

[OEH] ARO GAITZ (azpisarrera)

Baliabideak > Orotariko Euskal Hiztegia
(...) ARO GAITZ. "(S-saug), têmpete" Lh. "Temps qu'il fait
(sens de l'anglais weather ). Haro-gaitz, haro hun . 
Bedau ( beda-haro )" Lrq. (...)

2017/12/01

Ostiral gozo-gozoa




Euskal Herriko ostiraletan Mari eta Sugaar ibili ohi dira ortzian barrena; batak bestearen bila jarduten dute, Mari Sugaarretan eta Sugaar Maritan, elkarrekin noiz egingo topo irrikan. Gaur badirudi jolasean eta jostaketan ari direla, ortziriak, ortzantzak, oinazturak eta enparauak ortzian gaindi gailentzen baitira. Mari eta Sugaar pozarren dabiltza, ez daude haserre; beraz, sortarazten diren ekaitz guztiak beraien bozkariaren ondorioak dira. 

2017/03/23

Balen-hodeiak








Gaur Meteorologiaren Nazioarteko Egunaren barruan hodeiak gailendu izan dira. Hedabide gehienetan, kumuloninboak, zirruak, zirrokumuluak, zirrostratuak, kumuluak, estratokumuluak, estratuak, eta  abar jardun dute hizpide, baina behin ere ez dut herri xeheak erabiltzen duen hodei izenik entzun. Horren aitzakian, eta  hiztunen gorazarre, balen-hodeiak zer diren azaldu nahi nuke.
Balen-hodei (balen-odeiak) elkarketa Azkuek jasotzen du bere hiztegian, eta bizkaiera eta gipuzkera euskalkietan erabiltzen dela dakar. Gaztelaniaz, “stratus, nubes en forma de pez” ematen du eta frantsesez, “nuages de forme allongée”. Bitxia da gaztelaniaz “pez” eta ez “ballena” ematea eta frantsesez, “de forme allongée”; izan ere, Azkueri euskarak mailegaturiko hitzak ez zituen batere atsegin; sarritan, saihetsi egiten zituen.  Bestalde, Euskaldunaren adimen-begiak buru-iruditerian gorde ditu horrelako hodeiak baleekin alderaturik. Balea euskal kostaldetik aspaldi samarrean galdu zenez gero, aski zahartzat jo behar da elkarketa hau.
 
Contador gratis contadorplus.com -----------------------------------------------------------------