1653ko eguraldia: Sudurra ebakitzen duen haizea eta Mikoletaren beste bitxikeria batzuk

1. Sarrera: Denboran atzera egiteko leiho bat

Imajinatu une batez 1653. urteko Bilbon zaudela. Rafael Mikoleta izeneko gizonak luma hartu eta Modo Breue de aprender la lengua Vizcayna eskuizkribua idazteari ekin dio. Lehen begiratuan, euskara ikasteko gidaliburu soil bat dela eman dezake, baina dokumentu hori hiru mende baino gehiago atzerago eramaten gaituen benetako denbora-makina bat da. Hiztegi zahar batek ez ditu soilik hitz hilak gordetzen; bere orrialdeen artean, garai hartako bizimodua, etxeko giroa eta, batez ere, gure asabek ortziari begiratzean sentitzen zutena pilatzen dira. Gai da XVII. mendeko testu bat orduko goiz hotz baten bizitasun gordin eta poetikoa gaur egunera ekartzeko?

2. Haizea, sudurrak mozteko gai denean

Mikoletaren testuan agertzen den aipamenik deigarrienetako bat haizearen indarrari eta hotzari buruzkoa da. Ez da deskribapen meteorologiko soil bat, eguneroko sentsazio fisiko baten isla bizia baizik. Testuan "axechu ozbat" aipatzen da, gaztelaniazko jatorrizkoan "çerçeganillo" gisa itzulia. Ziertzo fin eta zorrotz hori deskribatzean, metafora gordin bat erabiltzen du: haizea ez da soilik freskoa, haizeak ebaki egiten du.

XVII. mendeko Bilbon, itsasadarraren hezetasunak eta etxeetako isolamendu eskasak neguko hotza hezurretaraino sartzea errazten zuten. Leihoetatik sartzen zen korrontea mehatxu bat zen erosotasunarentzat, eta Mikoletak ezin hobeto jaso zuen sentsazio hori:

«Axechu ozbat sarsayten dá ventanatic ebaguiten dausela surrac»

Haizeak sudurrak mozten dituela dioen irudi honek argi erakusten digu orduko neguak nolakoak ziren gure hiribilduan: zuzenak, gogorrak eta gorputzean bertan pairatzeko modukoak.

3. Izotza gelaren barruan: Bizimodua eta hotz gordina

Gaur egun, berogailu modernoen babesean, arraroa egiten zaigu etxebizitza baten barruan ura izoztea. Mikoletaren eskuizkribuan, ordea, egoera hori eguneroko kontua zela antzematen da, erosotasun termikorik ezaren lekuko. Elkarrizketetako batean, zerbitzariak jabeari ohartarazten dio: «Xauna, vra ley-eguinic dago xarroan» (Jauna, ura izoztuta dago pitxer barruan).

Esaldi soil horrek garai hartako bizitzaren gogortasunari buruzko informazio baliotsua ematen digu. Kanpoko hotza barruraino sartzen zen, eta jabeak arrazoia galdetzean, erantzuna argia da: "Bayta oss dacarená" («Hotz egiten duelako baita»). Hotz horren ondorioz, izotz-burdinak edo "leyen mocoak" ("izotz-mokoak") elkarrizketa arrunten parte ziren. XVII. mendean, hotza ez zen kanpoko fenomeno ikusgarri bat soilik, etxeko pitxer barruko errealitate fisikoa baizik.

4. "Errurá" eta "Ossa": Hizkuntzaren bilakaera harrigarria

Hizkuntzalari baten begiradaz, Mikoletak jaso zituen hitzek 1653ko Bilboko hizkeraren argazki fonetiko paregabea eskaintzen digute. Interesgarria da aldaketa horiek nola islatzen duten gure hizkuntzaren bilakaera naturala:

• Errurá / Erurra: Gaur egungo elurra (Gaztelaniaz: nieue). Hau errotazismo kasu argia da (l > r aldaketa), historikoki bizkaieraz oso ohikoa izan dena.

• Ossa: Gaur egungo hotza (Gaztelaniaz: haze frio). Micoletaren "ss" grafiak antzinako euskal txistukari-sistema islatzen du, orduko ahoskeraren ezaugarriak gordez.

• Auasusea: Gaur egungo abazuza, kazkabarra edo harri-jasa (Gaztelaniaz: granizo).

• Ageá / Axea: Gaur egungo haizea (Gaztelaniaz: ayre, viento).

• Vrioleá: Gaur egungo uriola, uholdea edo ur handia (Gaztelaniaz: aguaducho, auenida de aguas). Gaur egun oso gutxi erabiltzen den hitz bitxia da.

• Leya: Gaur egungo izotza (Gaztelaniaz: elada, hyelo).

Forma hauek ez dira akatsak; aitzitik, altxor filologikoak dira, XVII. mendeko hiztun baten ahotsa zuzenean entzuteko aukera ematen digutenak.

5. "Odeiak begietan dituzu": Umorea eta eguneroko elkarrizketak

Mikoletaren eskuizkribuaren balio handiena bere giza-faktorean dago. Ez da hitz-zerrenda huts bat; pertsonen arteko interakzio biziak erakusten ditu, baita orduko umorea ere. Goizean jaikitzean, jaunaren eta zerbitzariaren arteko elkarrizketa batek XVII. mendeko zirikada edo erantzun zorrotz bat eskaintzen digu:

Zerbitzariak zerua ilun dagoela dioenean ("Yluna, xauna"), jaunak ironiaz erantzuten dio: «Seuc edo daucas beguietan odeyac, serren nic dacust arguiric cerua» (Zuk dituzu hodeiak begietan, zeren nik ikusten dut argirik zerua).

Pasarte honek erakusten du duela 370 urte ere, eguraldiari buruzko eztabaidak gaur egungoak bezain ohikoak zirela. Ez dira antzinako pertsonaia estatikoak, eguraldiak eta elkarrizketa biziak baldintzatutako pertsona hezur-haragizkoak baizik.

6. Ondorioa: Iraganeko oihartzunak gaurko zeruetan

Rafael Mikoletaren hiztegia ez da hizkuntzalarientzat soilik interesgarria den dokumentu hautseztatua. Gure arbasoen mundu-ikuskerara hurbiltzeko zubia da. Bere hitzen bidez, antzinako neguen hotza senti dezakegu, bagurrinak sudurrak nola ebakitzen zituen irudikatu eta pitxerretan izozten zen uraren hotsa entzun.

Gaur egun, gure eguraldi-aplikazioekin eta informazio meteorologiko zehatzarekin, galdu ote dugu Mikoletak deskribatzen zuen haizearen eta izotzaren arteko lotura fisiko eta poetiko hori? Beharbada, zerura begiratzen dugun hurrengo aldian, gogora dezakegu mendeetan zehar euskaldunok sentsazio berberekin begiratu diogula zeru ilun edo argi horri.