Euskal aro-atsotitzak: uda eta neguaren arteko trantsizioa eta herri-jakinduria

Hemendik hartua

1. Sarrera: ahozko tradizioaren garrantzia denboraren kudeaketan

Euskal paremiologiaren azterketak erakusten digu esaera zaharrak ez direla soilik antzinako esamoldeen bilduma hutsak, nekazaritza eta abeltzaintza munduan errotutako gizarte baten kodifikazio intelektual eta pragmatikoa baizik. Testuinguru horretan, denboraren kudeaketa eta urtaroen aldaketa ulertzea ezinbesteko tresna zen biziraupenerako; natura ez zen entitate pasibo gisa hautematen, interpretatu beharreko seinale-sistema konplexu gisa baizik. Esaera hauek, ondare immaterialaren parte gisa, belaunaldiz belaunaldiko jakintza estrategikoa transmititzeko balio zuten, komunitateari egutegi formalik gabeko orientazio kronologikoa eskainiz.

Ikerlari gisa, interesgarria da ikustea nola ahozko tradizioak behaketa enpirikoa eta ziklo sinbolikoa uztartzen dituen. Herri-jakituriak esperientzia kolektiboa formulazio erritmiko eta mnemoteknikoetan finkatzen du, gizarte-kohesioa eta ingurunearekiko egokitzapena bermatuz. Azterketa honetan, euskal paremietan agertzen den uda eta neguaren arteko oreka duala aletuko dugu, trantsizio meteorologikotik haratago doan mundu-ikuskera bat azaleratuz.

2. Aztertzen diren aro-atsotitzak

01. Andra mari martiko, artean udak tatiko (tati egin: emateko keinu egin eta ez eman), andik aurrera betiko. 

02. Aro emearen beha dagoena uda neguetan, eskas date bere gauzetan. 

03. Buruila udaren buztana eta neguaren hastapena.

04. Buruilak uda ez hiltzen, baina neguaz oroitzen.

05. Den negu, den uda, beti da erropa lagun ona. 

06. Ekaina eder, uda alaber. 

07. Enara : bakarrik dabil enara, ez da etorri udara. 

08. Goiz badira, berandu badira, pazkoak udara. 

09. Kinkilin kanta, uden kanta, neguen paga. 

10. Maiatzeko lorea, udako florea.

11. Negu hotza, uda beroa. 

12. Negua ez bada negu, udak ere huts. 

13. Neguak edertzen du uda.

14. San Juanek esku batean suba eta bestean uda. 

15. San lorentzo, udak (urak) eta sua. 

16. San martin uda, uda ttiki. 

17. San simon da (eta) san judas, uda joan [edo jun] eta negua heldu da.

18. Sekula eztao esaterik, iturri ontatik udik eztet erango (“uda” “ura” da; ez dauka zerikusirik uda urtaroarekin).

19. Txamarka, udaren ta neguaren marka. 

20. Uda ta negu, eguzu (emaiguzu) ogi ta su. 

21. Udan negurako, neguban udarako, gogorik ez lanerako.

22. Udara, San Juanetatik San Pedrotara. 

23. Urak begiya argiya ta gerriya mia .

3. Uda eta neguaren arteko dialektika: osagarritasuna eta oreka

Euskal esaeretan, uda eta negua ez dira aurkako kontzeptu soilak, interdependentzia sakon batek lotutako ziklo osagarriak baizik. Paremiologiaren ikuspuntutik, urtaro baten nolakotasunak ezinbestean baldintzatzen du hurrengoarena, oreka naturalaren lege bati erantzunez. Mendekotasun hori bikain islatzen da 12. esaeran: "Negua ez bada negu, udak ere huts". Hemen, neguaren rigoarea udako oparotasunaren baldintza gisa aurkezten da. Ideia horretan sakonduz, 13. esaerak ("Neguak edertzen du uda") iradokitzen du neguko geldialdiak eta hotzak ematen diola balio estetiko eta emankorra udari; dialektika honetan, atsedena eta ekintza txanpon beraren bi aldeak dira.

Urtaroen arteko trantsizioa ez da muga zorrotz baten bidez gertatzen, fase lauso eta interkonektatuen bidez baizik. Iraila edo buruila da bi mundu hauen arteko zubi nagusia:

• 3. esaera: "Buruila udaren buztana eta neguaren hastapena". Hilabete honek kokatzen du udaren amaiera eta neguaren lehen zantzuaren arteko jarraitutasun fisikoa.

• 4. esaera: "Buruilak uda ez hiltzen, baina neguaz oroitzen". Paremia honek trantsizioaren izaera psikologikoa azpimarratzen du: uda oraindik presente badago ere, neguaren hurbiltasunak prestakuntzara bultzatzen du gizakia.

Urtaroen arteko kontraste fisikoak eta biziraupenerako beharrizan materialak honela laburbil daitezke herri-oroimenean:

• Egoera latzak: "Negu hotza, uda beroa" (11. esaera), naturaren ziklo bakoitzak bere intentsitate maximoa bete behar duela adieraziz.

• Uraren izaera: "Urak begiya argiya ta gerriya mia" (23. esaera). Elementu likidoaren deskribapen honek neguko uren argitasuna eta udaberri/udako fluxuaren nolakotasun fisikoak islatzen ditu, ingurunearekiko behaketa zorrotza erakutsiz.

• Etxeko beharrizan oinarrizkoak: "Uda ta negu, eguzu ogi ta su" (20. esaera). Hemen agertzen da euskal etxearen ideal unibertsala, urtaroen aldaketen gainetik mantendu behar den gutxieneko materiala.

Urtaroen kontzeptu orokorrak eta haien arteko oreka teorikoa finkatu ondoren, ezinbestekoa da herri-egutegian markatutako data zehatzetara jotzea, non santuek denboraren mugarri praktiko gisa jokatzen duten.

4. Egutegiko mugarriak: santuak eta hilabeteak denboraren markatzaile gisa

Euskal tradizioan, egutegi giristinoa eta naturaren zikloak modu estrategikoan elkarlotzen dira. Santu-egunek mugarri gisa funtzionatzen dute, nekazariari lanak antolatzeko eta eguraldi aldaketak aurreikusteko gakoak emanez.

Ondorengo taulak euskal paremietan ohikoak diren mugarriak eta horien esanahi meteorologiko zein kronologikoa biltzen ditu:

Mugarria Esaera (Testu osoa) Fenomenoa eta Azterketa

Andra Mari Martiko "Andra mari martiko, artean udak tatiko, andik aurrera betiko." (1) Itxaropen faltsua: "Tati" egiteak (emateko keinu egin baina ez eman) Martxoko eguraldi aldakorraren ezegonkortasun psikologikoa islatzen du.

San Juan "San Juanek esku batean suba eta bestean uda." (14) Hasiera ofiziala: Udako solstizioarekin batera beroaren eta argiaren etorrera definitiboa markatzen du.

San Pedro "Udara, San Juanetatik San Pedrotara." (22) Udaren muina: Udako denbora-tarte trinkoena eta garrantzitsuena mugatzen du.

San Lorentzo "San lorentzo, udak (urak) eta sua." (15) Dikotomia: Filologikoki interesgarria da udak/urak anbiguotasuna; beroaren (sua) eta beharrezkoa den uraren edo udaren amaierako ekaitzen arteko lotura adierazten du.

San Martin "San martin uda, uda ttiki." (16) Uda ttikia: Azaroan gertatu ohi den eguraldi onaren itzulera laburra, neguaren atarian.

San Simon eta San Judas "San simon da san judas, uda joan eta negua heldu da." (17) Neguaren etorrera: Urriaren amaierak udaren behin-betiko amaiera eta hotzaren dominazioa dakar.

Hilabeteek ere zeregin garrantzitsua dute udaren sendotze-prozesuan. Maiatza eta ekaina dira loraldi eta egonkortasunaren ardatz: "Maiatzeko lorea, udako florea" (10. esaera) eta "Ekaina eder, uda alaber" (6. esaera). Era berean, Pazko jaiak, data aldakorrekoak izan arren, udaren hurbiltasunaren iragarle dira beti: "Goiz badira, berandu badira, pazkoak udara" (8. esaera), eta enararen etorrerak, bakarka bada ere, udaberriaren muga markatzen du (7. esaera).

Jai-egun eta mugarri kronologiko hauek ez dute soilik eguraldia iragartzen; horiekin batera, bizitzaren aurreko jarrera eta gizarte-jokabidea arautzen dituzten aholku moralak datoz.

5. Herri-jakinduria: bizitzako aholkuak eta gizarte-jokabidea

Euskal esaerek, eguraldiaren behaketa hutsaz gain, giza portaerari buruzko kode etiko eta praktikoak transmititzen dituzte. Paremia hauek prebentzioaren, lanaren eta zuhurtziaren garrantzia azpimarratzen dute biziraupen-estrategia gisa.

Azter ditzagun herri-jakinduriatik eratorritako hiru ikasgai nagusi:

• Prebentzioa eta babes fisikoa: Arropa urtaroen gainetik dagoen lagun bakarra dela deritzo herri-jakituriak. "Den negu, den uda, beti da erropa lagun ona" (5. esaera) eta "Txamarka, udaren ta neguaren marka" (19. esaera) paremiek gogorarazten dute zuhurtzia dela babesik onena, urtaroa edozein dela ere.

• Lana eta "Aro emea"-ren arriskua: 2. esaerak dioenez, "Aro emearen beha dagoena uda neguetan, eskas date bere gauzetan". Filologikoki, aro eme (eguraldi gozo edo leuna) terminoa interesgarria da: eguraldi onaren zain egoteak dakarren alferkeria kritikatzen du. Eguraldi "emea" engainagarria izan daiteke, eta horren zain dagoen nekazaria bere betebeharretan huts egingo du. Ildo beretik, 21. esaerak ironiaz salatzen du lanerako gogo falta: "Udan negurako, neguban udarako, gogorik ez lanerako".

• Zuhurtzia eta hizkeraren garrantzia: 18. esaerak apaltasunerako deia egiten du: "Sekula eztao esaterik, iturri ontatik udik eztet erango". Hemen, udik forma dialektala (ura) erabiltzen da etorkizuneko beharrak ez gutxiesteko; gaur soberan dugun baliabidea bihar ezinbestekoa izan daitekeela gogorarazten digu paremiak.

Bereziki aipagarria da 9. esaeraren karga morala: "Kinkilin kanta, uden kanta, neguen paga". Onomatopeiaren bidez (kinkilin), udako arintasuna eta arduragabetasuna islatzen ditu, neguko ordain ekonomiko eta fisikoarekin kontrajarriz. Txirriaren eta miloiaren fabularen oihartzun gisa, udako poztasunak neguko zorra dakarrela ohartarazten du, aurreikuspena ezinbesteko balio gisa kokatuz.

Eredu etiko honek euskal herriaren mundu-ikuskera integratu batera garamatza, non denbora, lana eta natura multzo bereizezin bat osatzen duten.

6. Ondorioak: mundu-ikuskera baten sintesia

Euskal esaera zaharren azterketa paremiologikoak mundu-ikuskera sakon eta integratua azaleratzen du. Testu hauetan, natura ez da gizakiaren aurkako kanpo-indar bat, baizik eta errespetuz eta zuhurtziaz interpretatu beharreko ekosistema bat. Uda eta negua txanpon beraren bi aldeak dira; haien arteko dialektikak gizartearen bizitza materiala eta morala egituratzen du.

Sintesi gisa, nabarmendu behar da nola uztartzen diren natura, erlijioa (santu-mugarrien bidez) eta pragmatismo zorrotza herri-biziraupenerako estrategia gisa. 20. esaeran aipatzen den "ogi ta su" binomioak euskal etxearen edo etxea-ren ideal sakona ordezkatzen du: urtaroen aldakortasunaren aurrean, etxearen barneko epeltasuna eta janaria dira egonkortasun-zentro bakarrak. Gaur egungo gizarte teknologikoan ere, ahozko ondare honek balio handia gordetzen du, gizakiaren eta ingurunearen arteko harreman orekatuaz eta zuhurtziaren balioaz hausnartzeko aukera ematen digulako. Gure sustraiak eta mendeetako esperientzia metatua babestea ezinbesteko lana da kultur identitateari eutsi nahi dion edozein herrirentzat.