Ekaina: gure asaben jakinduria eta udako sekretu harrigarriak

 

1. Sarrera: Udaren atean dagoen altxor ezkutua

Ekaina ez da egutegiko orri soil bat; trantsizio sakon baten unea da, non udaberriaren azken indarrek udako argi dirdiratsuari bidea ematen dioten. Gure arbasoek, naturaren pultsuarekin bat eginda bizi zirenek, arreta handiz behatzen zioten denboraren joanari, lurraren eta zeruaren seinale ñimiñoenak ere interpretatuz. Ba al zenekien, adibidez, ekainak dozena bat izen dituela euskal herrialdeetan? Aniztasun linguistiko honek gure asabek hilabete honi zioten errespetuaren eta haren garrantziaren berri ematen digu, mundu-ikuskera oso bat gordez bere baitan.

2. Bata ez, dozena bat izen: Zer esaten digu hizkuntzak?

Euskarak aberastasun harrigarria erakusten du ekaina izendatzerakoan. Eskualde bakoitzak bere betaurrekoekin begiratu izan dio hilabete honi, dela nekazaritza-lanei, dela eguzkiaren indarrari erreparatuz:

• Ekain: Tradizio askotan "ekhi" (eguzkia) hitzari estuki lotua agertzen da.

• Bagil edo Babaill: Bizkaiko tradizioan "babaren hila" dela adierazten digu.

• Erearo (edo Ereilero): Izen honek ez dio ereiteko ekintzari soilik erreferentzia egiten; haziak lurrean sartzeko "aro" edo giro ona dela azpimarratzen du.

• Garagarzaro: Garagarraren garaiari lotutako izendapena.

• Arramaiatz: Zuberoan erabilia, "maiatz berria" balitz bezala. Iturriek diotenez, "Arramayatzaren eta uztarilaren aartea" da nekazaritza-lan batzuetarako garairik onena, trantsizio horren garrantzia nabarmenduz.

• Udail: Udaren hasierako hilabetea dela markatzen duena.

Izen aniztasun honek nekazaritza-lanak eta eguzkiaren bide kosmitikoa uztartzen ditu. Jose Migel Barandiaranek honela laburbildu zuen konexio hori:

"Ill orren izena Ekhaina zan (ekhi-eguzkia)". — Barandiaran.

3. Ekaina "errautsua" denean: laborariaren harrotasuna

Herri-jakinduriak dio eguraldi lehorra dela ekainean laborariarentzat altxorrik handiena. Atsotitzak dioen bezala: "Apirila euritsu, maiatza ihitsu, ekaina errautsu, orduan da laboraria urgulutsu" (harro).

Ekain "errautsuak" lurra lehor dagoela esan nahi du, hautsa (errautsa) harrotzeko moduan. Giro hori ezinbestekoa da uztak ondo ondu daitezen eta maiatz hotz baten ondoren garia eta ardoa ziurtatzeko. Aldiz, ekaina hezea bada, kezka nagusitzen da: "Ekaina lur busti, gure aita negarti". Nekazariaren eta naturaren arteko oreka hauskor horretan, hilabete honetako eguzkiak eta berotasunak bermatzen dute urte osoko ahaleginak fruitu oparoa emango duela.

4. Kukuaren isiltasuna: Naturaren egutegi bizia

Garai batean, animalien soinuak ziren nekazarien erloju eta egutegi nagusiak, eta kukuaren kantua zen ziklo horren markatzailerik zehatzena. Kukuak ez du ausaz abesten; haren kantuak udaberriko eta udako nekazaritza-zikloaren iraupena mugatzen du.

Tradizioaren arabera, kukuak Erramu igandean ekiten dio bere kantuari, udaberriaren etorrera iragarriz. Hala ere, ekaina amaitzearekin batera, bere lana bukatutzat ematen du. Atsotitzek zehaztasun handiz markatzen dute isiltze hori: "Erramuetan kuku, San Pedrotan (ekainaren 29) mutu" edota "San Pedrotan kuku, San Martzialez mutu (ekainaren 30ean)". Seinale honek naturaren "erlojuaren" amaiera eta uzta-garai betearen hasiera iragartzen zuen: behin kukuak mokoa itxitakoan, igitaien txanda zen.

5. Maiatzeko infernutik ekaineko zerura

Euskal tradizioan, maiatza hilabete gogorra eta traidorea izan ohi zen: neguko erreserbak amaituta eta uztak oraindik jateko prest ez. Horregatik dio esaerak: "Maiatza infernu, ekain-uztaillak zeru".

Ekainak gosetik asera pasatzeko trantsizioa markatzen du, baina kontuan izan behar dugu terminologiaren jolasa: "Maiatz luze gosia, garagarrillak ekarriko du asea". Hemen zehaztapen bat egin behar da: Bizkaiko tradizioan "Bagilla" denean ekaina, "Garagarrilla" uztaila da. Beraz, "asea" edo sabela betetzeko unea ekainaren amaieran eta uztailaren hasieran iristen da. Hilabete honen indarra eta emankortasuna hain dira handiak, non mirariak egiteko gai baita: "Zela txarrenak ere, ekainean badakarke". Lurrik kaxkarrenak ere, ekaineko eguzkiaren indarrarekin, zerbait eskaintzen dio laborariari.

6. San Juan eta San Bernabe: Argiaren eta babesaren erritualak

Ekaina argiaren hilabete nagusia da. Kontraste hori Santa Luzia (egun motzena, neguan) eta San Bernabe (ekainak 11) egunen arteko konparazioan ikusten da. Hala ere, gure asabek bazekiten argitasun horrek giza izaeran ere baduela eragina: "Santa Luzietan gaba luze, San Bernabetan egune, nobera ondo dauenien ezta erruki lagune". Atsotitzak, argiaz gain, udako oparotasunak ekar dezakeen nolabaiteko egoismoaz ohartarazten gaitu: norbera ondo dagoenean, errazago ahazten du lagunaren premia.

Ekaineko unerik magikoena, ordea, San Juan gaua da. Suaren bidezko erritualek babesa eta garbiketa bilatzen dute. Atsotitzak dioen bezala: "San Juan bagilian denpora ederrean, artoak eta gariek gorde, zapoak eta subiak erre!". Suaren bidez uztak bedeinkatu eta kalte egin dezaketen izaki edo indar gaiztoak ("zapoak eta subiak") uxatzen dira, udako aro berriari bide garbia eta oparoa eginez.

7. Ondorioa: Iraganeko jakinduria etorkizunera begira

Ekainaren funtsa hiru zutabetan laburbil daiteke: eguzkiaren indarra, lurraren lana eta naturaren zikloekiko errespetu sakona. Gure arbasoek bazekiten ekaineko "hautsak" eta eguzkiak emango ziela urte osorako bizigaia, ogia eta ardoa.

Gaur egungo gure bizimodu modernoan, non sasoian sasoiko produktuak ahaztu eta supermerkatuetako apaletan denbora gelditu dela dirudien, ba al dugu oraindik naturaren ziklo hauekiko loturarik? Ala erabat galdu dugu "ereiteko aroaren" eta naturaren erritmoaren kontzientzia? Beharbada, ekaineko "errautsari" eta kukuaren isiltasunari berriz arretaz erreparatzea litzateke munduarekin eta gure sustariekin dugun lotura hori berreskuratzeko modurik zintzoena.