"Ostagi": Azkuek asmatu eta ahaztutako hitzaren misterioa

 

1. Sarrera: hitz galduen xarma

Hizkuntzak izaki bizidun dinamikoak dira: etengabe jaio, garatu eta eraldatzen dira. Bilakaera organiko horretan, ohikoa da hitz batzuk bidean galtzea, baina badira kasu bereziki harrigarriak. Batzuetan, gure hizkuntzaren erraldoietako batek, Resurrección María de Azkuek kasu, kontzeptu zehatz bat izendatzeko termino bat proposatu eta, hala ere, hitz hori erabateko ahazturan erortzen da.

Gaur, "ostagi" hitzaren historia labur baina sakona berreskuratuko dugu. Gure lexikoaren bazterretan gordetako altxor ezkutu horietako bat da, asmo handiz sortua baina denboraren hautsek estalia.

2. "Ostagi": Azkueren asmakizun meteorologikoa

Resurrección María de Azkuek, bere bulkada lexikografiko nekaezinean, "ostagi" hitza sortu zuen kontzeptu oso zehatz bati erantzuteko: fenomeno atmosferikoa.

Hizkuntzalari adituaren begiradatik, Azkueren asmo neologikoa argia zen. Beharbada, "Osta-" aurrizkiaren indarraz baliatu nahi izan zuen, zeruarekin edo hodeiekin lotura zuzena duten ostadar edo ostertz bezalako hitzen bidetik, termino teknikoago bat eraikitzeko.

Azkuek askotan sentitzen zuen euskaraz kontzeptu abstraktuak izendatzeko tresna berrien beharra. Sormen prozesu horretan, "ostagi" hautatu zuen naturako indarrak eta zeruko gertakariak modu dotorean biltzeko formula gisa.

3. Ostadarraren 17 izen eta "egurasketa"

Azkuek ez zuen "Ostagi" soilik erabili antzeko kontzeptuak adierazteko; testuinguru batzuetan "egurasketa" hitzaren aldeko hautua ere egin zuen. Hala ere, deigarria da euskal tradizioak zeruko fenomenoak izendatzeko duen aberastasun naturala, bereziki ostadarraren kasuan.

Euskalerriaren Yakintza lanaren lehen liburukian, Azkuek ostadarra deitzeko beste hamazazpi modu desberdin biltzen ditu. Hemen ikusten da "Ostagi" kategoria nagusi gisa erabili nahi zuela, fenomeno zehatzak (ostadarra, kasu) bere baitan hartzeko. Laugarren liburukian, hitz hauen arteko lotura argitzen du:

“Lan onen lenengo liburuan, [...] bekuski irakurleak ostagi onen [ostadarraren] beste amazazpi izen”. (Azkue, 1935-1947/1989)

Aipamen honek agerian uzten du herri-hizkeraren bizitasuna. Azkuek proposatutako termino "teknikoak" (ostagi), euskal ahozko tradizioaren sinonimo ugaritasun horrekin egin zuen topo.

4. Zergatik egin zuen porrot "ostagi" hitzak?

Azkue bezalako figura garrantzitsu batek bultzatu zuen arren, "ostagi" hitzak ez zuen arrakastarik izan eta guztiz ahaztu zen. Bere erabilera ia anekdotikoa da: Euskalerriaren Yakintza erraldoiaren laugarren liburukian behin bakarrik agertzen da, 205. orrialdean.

Zergatik ez du hitz baten asmakizunak arrakasta lortzen? Askotan, proposatutako neologismoek talka egiten dute lehendik dagoen herri-izendegiaren indarrarekin. Kasu honetan, ostadarra izendatzeko zeuden 17 izen biziek, beharbada, lekurik gabe utzi zuten "ostagi" bezalako termino akademikoago bat. Hiztunen egunerokoak, batzuetan, uko egiten dio lexikografoaren asmoari, herri-hizkeraren berezko bizitasunari lehentasuna emanez.

5. Berreskuratzeko deia: altxor bat kutxatik kanpo

Hitz bat testu zahar baten orrialdeetan galduta egoteak ez du esan nahi baliogabea denik. Altxor hori hautsa kendu eta berriro argitara ateratzeko garaia da.

Hori dela eta, nik neuk, hitz honen balioa eta Azkueren sormen lana aintzat hartuta, "ostagi" berba erabili eta zabaltzea erabaki dut, tesian horrela egin bainuen.

Berreskuratze prozesu hau ez da soilik ariketa linguistiko bat; gure hizkuntzaren historia eta gaitasun neologikoa omentzeko modu bat ere bada. Hitzak berreskuratzeak gure mundu-ikuskerari ñabardura berriak eta sakonagoak ematen dizkio.

Badira gure hizkuntzan berreskuratzea merezi duten beste hitz ahazturik?