Ekaitzak lurpetik datoz: gure ortziaren eta Mariren sekretu harrigarriak

1. Sarrera: Zerua erortzen zaigunean

Ekaitzak betidanik sortu du gizakiengan beldurraren eta harriduraren arteko nahasketa sakona. Zerua ilundu eta trumoiak burrunba egiten duenean, gure sena zerura begira jartzen da berez, indoeuropar mitologiako Thor edo Jupiter bezalako jainkoek tximistak handik jaurtitzen dituztela pentsatuz. Hala ere, gure arbasoen mundu-ikuskera tradizionala oso bestelakoa zen. Euskal hizkuntzaren eta mitologiaren sakonean "unibertso sinboliko" berezi bat gordetzen da, "ideologia naturalista" bati erantzuten diona: natura ez da kanpoko zerbait, irakurri eta interpretatu beharreko indar biziz osatutako sistema bat baizik. Jakin nahi al duzu zergatik gure arbasoentzat ekaitza ez zen zerutik jaisten, lurretik ateratzen baizik?

2. Ekaitza ez da zerukoa: Mariren egoitza lurpea da

Indoeuroparrentzat zerua sakratu-sakratua da, jainkoen egoitza nagusia. Euskaldunon adimen-begiarentzat, ordea, zerua pasabide huts bat baino ez da, jainkoen bizilekurik ez dagoen espazioa. Mitologiaren ikuspuntutik, ekaitzen sortzailea Mari da, gure jainko nagusia, eta haren bizilekua ez dago hodeien gainean, lurraren barnean baizik.

Barandiaranek bildutako lekukotasunek argi uzten dute Mari lurpeko izakia dela. Bere senar Sugaarrekin elkartzen denean, edo bizilekuz aldatzeko ortzian zehar dabilenean, orduan sortzen dira ekaitz beldurgarrienak. Jatorria, beraz, haitzulo, leize eta osinetan dago; handik "ateratzen" da ekaitza. Barandiaranek honela laburbildu zuen kontzeptu hau:

"Mariren bizilekua lurpea da, haitzuloak, kobazuloak, leizeak eta osinak. Tximistak eta trumoiak ekaitzaren ondorioak badira ere, inork ere ez bide ditu inoren kontra zuzentzen."

3. Urtzi eta Ekaitz: Hizkuntzaren eta zeruaren sustraiak

Euskal ekaitzaren misterioak argitzeko, hizkuntzaren azterketa etimologikoa ezinbestekoa da. Hasteko, "ekaitz" hitza bera *egu + gaitz (egun gaiztoa) elkarketatik datorrela dirudi, fenomenoaren izaera gogorra eta negatiboa hizkuntzan bertan iltzatuz.

Zeruari dagokionez, 12. mendean Aymeric Picaud erromesak "Deum vocant Urcia" (Jainkoari Urtzi deitzen diote) idatzi zuenean, nahasmen handia sortu zuen. Mitxelena bezalako ikertzaileek uste dute Picaudek zerua seinalatu zuela Jainkoaz galdetzeko, eta euskaldunak, objektua bera izendatuz, "Urtzi" (zerua) erantzun ziola.

Ortzi edo Urtzi ez da jatorriz jainko baten izena, "zeru sabaia" baizik. Etimologiaren aldetik, badira bi teoria nagusi: bata *bor (borobil) errotik letorkeena, eta bestea *hur-tz-i (urez betea edo uraren antzekoa) osaeratik letorkeena, zeruaren kolore urdina eta euria lotuz. Gainera, hizkuntzak banaketa dialektal zaharra gordetzen du: -rtz- ekialdean (Ortzi, Bortz) eta -st- mendebaldean (Osti, Bost).

4. Oinaztarri: Zazpi urtez gora datorren harria

Tximistari lotutako mitorik harrigarriena "tximista-harriarena" edo "oinaztarriarena" da. Mitxelenarentzat hitz "iluna" den arren (oinatz + harri), herri-sinesteak objektu fisiko bati egiten dio erreferentzia: tximista ez da argi hutsa, harrizko aizkora neolitikoa edo punta paleolitikoa baizik.

Tradizioaren arabera, tximista lurrera erortzen denean, zazpi "estatu" (sakonera neurria) sartzen da lurpean. Ondoren, urtero estatu bat igotzen da gainazalera iritsi arte. Harri hori etxean edukitzeak ekaitzen aurkako babesa ematen duela uste zen. Iruditeria honek (mailua edo harria arma gisa) Thor-en mailuarekin edo Jupiterren geziekin lotura mitologiko handia duen arren, euskal hitzak (oinaztarri) bere jatorrizko sustrai linguistikoak gordetzen ditu.

5. Zigorra ez da tximista, harria baizik

Hemen dugu indoeuropar munduarekin dagoen alderik nabarmenena. Indra edo Jupiter bezalako jainkoek tximistak jaurtitzen dituzte etsaiak kiskaltzeko. Marik, aldiz, ez du tximista "norbaiten kontra" zuzentzen. Hartsuagak azaltzen duen bezala:

"Marik sorrarazi, jaurti eta zenbaitetan gidatu egiten ditu ekaitzak, baina ekaitz osoa, odei multzoa da orduan gidatzen duena harria han edo hemen bota arte; ez da sekula arduratzen, ordea, oineztarria honi edo hari jaurtitzen."

Marik zigortu nahi badu, norbaiten ondasunen gainean (laboreak) txingorra edo harria botatzen du. Herri-gogoan, ekaitzaren zigorra ez da tximista, txingorra baizik.

6. Hizkuntzaren aberastasuna: 494 modu mundua deskribatzeko

Euskarak doitasun harrigarria du fenomeno atmosferikoak deskribatzeko; guztira 494 nozio espezifiko aurkitu dira ekaitzaren inguruan. Hizkuntzak hiru kategoria tekniko ondo bereizten ditu:

1. Tximista: Hodeitik lurrerako deskarga elektrikoa.

2. Trumoia: Oinaztuari jarraitzen dion durunda edo hotsa.

3. Tximistargia (Oinaztua): Hodei barneko deskarga elektrikoak sortzen duen argitasun hutsa.

Baina aberastasuna harago doa. Badugu "trumoi siku" (edo trugoi siku) kontzeptua: zarata handia egiten duen baina euririk dakarren ekaitza. Eta denboraren poderioz, deabruaren irudia ere txertatu da gure esamoldeetan: Txerren gisako izenekin. Adibidez, ekaitz handia dagoenean "Txerren bolan ibili" (deabrua boloetan jolasten) esaten da, sinkretismo modernoago baten erakusle.

7. Ondorioa: mundua ikusteko modu bat gure hitzetan

Gure ekaitzaren lexikoak unibertso sinboliko oso bat islatzen du. Euskarak mendeetan zehar behatutako egoerei erantzuteko gaitasuna erakutsi du, hitz ondarezkoak (ekaitz, odei, ortzi) eta maileguak (trumoi, tormenta) elkarrekin biziz.

Gure arbasoen hizkerak naturarekiko harreman estu, beldurgarri eta, aldi berean, sakratua gordetzen du. Hurrengoan trumoi bat entzutean, zerura begiratuko duzu ala lurpean oihu egiten ari den Mariz, gure "Odei" hasarreaz, pentsatuko duzu?