Beroaren hamaika aurpegiak: nola deskribatzen dugu itobeharra euskaraz?

Goizeko hamaikak dira eta, iragarpenek ohartarazi diguten gisan, "bero zakarrak" bere mende hartu du Euskal Herriko txoko bakoitza. Bilbon, adibidez, gandu trinko-trinkoak estali du itsasadarra; beroaren ondoriozko lurrun-laino itsu horrek dena biltzen du, giroa astunduz eta itobeharra kaleetara zabalduz. Maiatzaren amaieran gara, baina eguraldiak uztailaren bihotzean edo abuztuko sapa-egunetan geundekeela sinetsarazi nahi digu.

Zu ere, irakurle, harrapatu zaitu itobehar honek? Ezusteko honek gure hizkuntzaren altxorretara jotzera bultzatzen gaitu. Izan ere, euskarak, bere euskalkien bidez, gaitasun harrigarria du fenomeno meteorologikoen ñabardura fisiko zein psikologikoak harrapatzeko. Beroa ez baita tenperatura altua soilik; gure herri-hizkeran, beroak izaera, asmoa eta, askotan, jenio txarra ere baditu.

Bero haserrea: Eguraldiaren jenio txarra

Gipuzkerazko tradizioan bada esamolde bat bereziki deigarria: "bero haserrea". Interesgarria da oso ikuspegi antropologikotik begiratuta, gizakion berezko ezaugarri bat —haserrea— eguraldiari egozten baitzaio. Giroa ez dago bero soilik; giroa erasokor dago, deseroso, gure pazientziarekin amaitu nahian bezala. Justo M. Mokoroak bere Repertorio de locuciones del habla popular vasca lan eskergan jaso zuen altxor hau, garaiko grafia errespetatuz (h-rik gabe, dialektoaren kolorea gordetzeko):

"Bero asarrea gaurkoa." — Justo M. Mokoroa.

Bero-errea: Loreak igartzen dituen indarra

Batzuetan, beroak ez du soilik molestatzen; suntsitu egiten du. "Bero-erre" kontzeptuak indar hori laburbiltzen du: dena kiskaltzeko eta hiltzeko gaitasuna duen tenperatura. Naturan duen eragina deskribatzeko orduan, irudi indartsu bati lotzen zaio, landarediaren makaltasunari hain zuzen. Mendiburuk, Retana Hiztegian jasotako aipuan, "igartu" (ihartu) aditz zaharra erabiltzen du bero honen krudeltasuna adierazteko:

"Egun bero-erre bat aski da, lorerik ederrena igarturik uzteko." — Mendiburu III, 426 or. (Retana Hiztegia).

Bero samina: Distantziaren eta neguaren kontrapuntua

Lapurteran "bero samin" esaten zaio giro gogorrenari. "Samin" hitzak, berez, gustu mikatza edo oinazea adierazten du, eta beroari erantsita, haren ziztada mingarria nabarmentzen du. Mokoroaren bildumetan ageri denez, kontzeptu honek sarri balio izan du gure neguaren eta beste hemisferioetako udaren arteko kontrastea markatzeko, bereziki Ameriketako exilioari edo harremanei begira:

"Orok dakigu nola hemen negua dugularik Amerikanoek berorik saminenak dituzten." — Justo M. Mokoroa.

Bero larria: Sargoriaren sentsazio fisikoa

Bizkaia aldera, Leioan esaterako, "bero larri" deitzen diote sargori handia dagoeneko giroari. Hemen, "larri" adjektiboak hezetasunaren eta tenperaturaren arteko lotura gaiztoak sortzen duen estutasun fisikoa deskribatzen du. Ez da bakarrik azalean sentitzen den beroa; barruko antsietatea da, arnasestua, gorputzak sentitzen duen larrialdi moduko bat. Iñaki Gamindek bere ikerketa dialektologikoetan ondo jaso zuen ñabardura hori:

"Sargori daonen bero larri." — Iñaki Gaminde (Leioa Berbarik Berba).

Euskalkien koloreak: Bero itsusia, faltsua eta egosia

Herri bakoitzak bere mikroklima eta bere sentsibilitatea ditu, eta horrek sinonimo sorta amaigabea lorarazi du gure mapan. Beroa ez da berdina toki guztietan:

• Bero sapa eta bero-sapha: Behorlegin (Nafarroa Beherea) eta Lapurdin erabilia, giro itogarria eta hezea izendatzeko.

• Bero khexü: Bardozeko (Lapurdi) perla bat, beroak sortzen duen egonezina edo "kexua" adierazteko.

• Bero itsusia: Abaurregainan (Nafarroa) darabilte, giroaren kalitate txarra eta desatsegina salatzeko.

• Bero faltsua: Urdiaingo (Nafarroa) terminoa, agian engainatzen gaituen edo goizetik espero ez genuen bero horri erreferentzia eginez.

• Bero egosia: Larrabetzun (Bizkaia) entzun daiteke, hezetasun handiko egunetan eltze baten barruan bageunde bezala sentitzen dugunean.

• Bero armin: Arrietan (Bizkaia) jasoa, beroaren intentsitate gogorra adierazteko.

Ondorioa: Gure hiztegiaren itzala beroaren aurrean

Ikusitako aberastasun terminologikoak agerian uzten du euskarak mundua sentitzeko eta izendatzeko duen indar plastikoa. Beroa fenomeno fisiko bakarra izan daiteke termometroarentzat, baina guretzat mila aurpegi ditu: haserrea izan daiteke, sapa astuna, samintasun mikatza edo larritasun fisikoa.

Hiztegi hau ez da datu bilduma soila; gure arbasoek inguruko giroarekin zuten harreman estuaren lekukotasuna da. Hitz hauek erabiltzea da itobeharraren aurrean dugun itzalik onena, gure hizkuntza bizirik mantentzen baitu.

Eta zure herrian, nola deitzen diozue gaurkoa bezalako bero zakar bati? Bada goian aipatu ez dugun herri-hizkerako beste bitxikeriaren bat zure inguruan?