Hego-ekialdeko haizearen sekretuak eta gure arbasoen irudimena

 

1. SARRERA: Haizea izendatzearen artea

Zergatik ditugu hainbeste izen haize berarentzat? Galdera horrek gure herriaren muinera garamatza zuzenean. Euskal Herrian, haizea ez da aire-masa baten mugimendu fisiko hutsa; gure lurraldeari, historiari eta arbasoen bizipenei lotutako istorio-sorta korapilatsu bat baizik. Hego-ekialdeko haizea horren adibide bikaina da: bere izenek itsasoaren oihartzunak, Erdi Aroko oroimenak eta mendietako mitologia sakonena ekartzen dizkigute gogora, eguraldiaren behaketa soila kultura-ekintza bihurtuz.

2. Maileguak eta itsasoko oihartzunak: Sudestetik Zütezta-ra

Hego-ekialdeko haizea izendatzeko moduek argi erakusten dute gure hizkuntzak inguruko herriekin eta itsasoarekin izan duen harreman emankorra. Izendapen kardinaletan, jatorrizko berbak eta kanpoko maileguak modu dotorean uztartzen dira, gure herriaren izaera irekiaren lekuko.

Alde batetik, Bizkaiko kostaldean (Bermeo, Mundaka edo Ondarroan), arrantzaleek Kantauri aldeko beste itsasgizon batzuengandik ikasitako sudesteko haizea (edo suesteko aixie) terminoa baliatzen dute. Bestalde, Zuberoako Montori herrian, zütezta hitza aurkitzen dugu, frantsesetik edo biarnesetik hartutako mailegu gisa. Hizkuntzen arteko harreman honek erakusten du itsasoak eta mugek, oztopo izatetik urrun, izen eta kontzeptu berriak ekarri dizkigutela; Bizkaiko arrantzaleentzat itsasoa izan zen bidea, eta zuberotarrentzat, berriz, Pirinioetako pasabideak.

Kategoria honetan, aipatzekoak dira izendapen hibridoak eta orografikoak ere. Bakion, esaterako, trabesa-haize (edo tribisaixe) esaten zaio, zehar-haize mota bat dela adieraziz. Izendapen klasikoagoen artean, Lhandek (1924) honako hau jaso zuen:

“hego(a) zuri”

Gaur egun, ekialdeko euskalkietan hegoxuri forma hedatuago dago, ekialdeko haizea edo hego-haizea bera izendatzeko.

3. Jaka-haizea: Zegamatik Pirinioetara doan oroimen historikoa

Izendapen toponimikoen artean, kasu bitxi eta benetan deigarri bat nabarmentzen da: Jaka-haizea. Logikoena izen hau Nafarroa aldean aurkitzea litzatekeen arren, Gipuzkoako Zegama herrian jaso da erreferentzia bakarra. Zergatik deitzen diote zegamarrek hego-ekialdeko haizeari Huescako herri baten izenaz?

Arrazoia geografikoa da lehen begiratuan: Jaka herria Zegamarekiko hego-ekialdean dago zuzen-zuzen. Hala ere, bada sakonagoa den osagai historiko bat: Erdi Aroan Jaka aldean euskaraz hitz egiten zela uste da. Baliteke zegamarren adimen-begiek Jakaren euskalduntasun hori gorde izana mendeetan zehar haizearen izenaren bidez, hizkuntza herriaren kontzientzia kolektiboaren gordailu bihurtuz.

Izagirrek (1994) zalantza izpi batekin jaso zuen terminoaren aldaera berezi hau:

“Jakaize: viento sureste (?)”

Zalantza-marka horrek adierazten du, ziurrenik, ordurako izenaren eta norabidearen arteko lotura zehatza lausotzen hasia zela, baina herri-oroimenak tinko eutsi diola Pirinioetako oihartzun horri.

4. Amilana: Anbotoko Mariren laino eta haize misteriotsua

Hitz bakarraren baitan, naturaren indar guztiak korapilatzen dira: Amilana (edo Amillena). Hego-ekialdeko haizearen izendapenik berezi eta mitologikoena da hau, eta lotura zuzena du gure mitologiako pertsonaiarik garrantzitsuena den Marirekin.

Bizkaian, Mariren bizilekurik gogokoena Anboto mendiko Marienkobia da. Gailur horretan maiz agertzen diren lainoei amillana deitzen diete inguruko eskualde osoan. Gakoa hauxe da: haizeak edonondik jotzen duela ere, Anboto gainean laino misteriotsu hori agertzean, hiztunen adimen-begiek fenomeno biak lotzen dituzte. Beraz, lainoaren presentzia bisualak haizearen norabide fisikoa gainditzen du iruditerian.

Hona hemen Amilana terminoak hartzen dituen esanahi ugariak, kokapenaren arabera:

• Leintz Gatzaga eta Anboto aldea: Goizeko lanbroa.

• Abadiño: Lainoa.

• Iurreta, Otxandio eta Eibar: Hego-ekialdeko haizea.

• Zeanuri: Hego-mendebaldeko haizea.

• Otxandio eta Azkueren bilketak: Ipar haizea.

• Gernika eta Mañaria: Laino hotza, haizearekin batera datorrena.

• Aramaio: Mendebaldeko haizea.

Ikus daitekeenez, izena bera herri-meteorologiaren eta mitologiaren arteko zubi bat da, non Anbotoko damaren itzalak haizearen norabidea bera ere lausotzen duen.

5. ONDORIOAK: Haizeak kontatzen digun historia

Hego-ekialdeko haizearen izenek —izan kardinalak, orografikoak (tribisaixe kasu), toponimikoak nahiz mitologikoak— gure herriaren kultura-mapa aberats eta bizia osatzen dute. Izen bakoitzak istorio bat gordetzen du: arrantzaleen eguneroko bizimodua, Erdi Aroko muga euskaldunak edo Anbotoko gailurrean bildutako misterioak.

Gure gaurko bizimodu teknologikoan, gai ote gara oraindik haizearen izenetan gure arbasoek ikusten zuten magia eta adimen-begiek atzematen zuten historia hori hautemateko? Beharbada, haizeak jotzen duen hurrengo aldian, merezi du une batez gelditzea eta entzutea: aire mugimendua baino askoz gehiago baita; gure herriaren arima da airean dabilena.