Aroaren paleta: euskal eguraldiaren kolore gordeak eta haien esanahi harrigarriak

1. Sarrera: Begirada bat zerura gure arbasoen begiekin

Gaur egun, poltsikoko pantailari begiratu ohi diogu bihar aterkia beharko dugun asmatzeko. Alabaina, belaunaldi askotan zehar, euskaldunon "meteo-aplikazioa" zeruaren sabaia eta naturaren elementuak izan dira. Gure arbasoek eguraldia irakurtzeko premia bizia zuten, eta behaketa fin horren ondorioz, hiztegi kromatiko aberats, zehatz eta, sarritan, poetikoa garatu zuten. Koloreek, pigmentu hutsak izatetik haratago, zeruaren eta lurraren arteko elkarrizketa kodetzen zuten, gure mundu-ikuskera zaharrenaren esanahi harrigarriak gordez.

2. Gorria: Intentsitatearen, biluztasunaren eta iragarpenen kolorea

Euskal filologian, "gorri" adjektiboak gaur egun dugun esanahia baino askoz zabalagoa zuen behiala. Antzina, horitik hasi eta marroirainoko espektroa hartzen zuen; horregatik esaten diegu oraindik teilatu gorria, bizar gorria edo ile gorria, nahiz eta kolore horiek berez teila-kolorekoak edo laranja-horixkak izan.

Baina eguraldiaz hitz egitean, "gorri" hitzak "soil" edo "biluzi" esan nahi du maiz. Horra hor Aizkorri bezalako toponimoen gakoa: mendi soil eta biluzia. Horregatik izendatzen dugu negu gorria ere; ez zerua gorritzen delako, negurik gordinena, gogorrena eta "biluziena" delako, landaretza eta babesa kendu dizkigun sasoia. Gorriaren karga semantiko horrek muturreko egoerekin lotzen gaitu: miseria gorria, gose gorria edo min gorria.

Zeruari begira, ordea, gorria iragarle bikaina da, eta norabidearen arabera aldatzen du bere mezua:

• Oskorria (Arrats gorria): Ilunabarrean zerua gorritzen denean, eguraldi ona datorkigun seinale izaten da.

• Azkorria (Goiz gorria): Goizaldean zerua gorri agertzea, ordea, euriteen iragarle goiztiarra da.

• Haize gorria: Haize oso hotza eta gogorra izendatzeko erabiltzen da, batez ere Gipuzkoan (aize-gorri) eta Zuberoan (aire gorria).

"Arrats gorri, eguraldi; goiz gorri, eurilari."

3. Berdea: Itxaropena bainoago, hotza eta hodeiak

Askotan berdea bizitzarekin eta udaberriarekin lotzen badugu ere, euskal meteorologia tradizionalean esanahi ez-intuitiboa eta askoz hotzagoa du. Bizkaiko eta Gipuzkoako herri askotan, denpora berdea ez da eguzkitsuena, hodeiz betetako giro hotz eta zakarra baizik. Mundakako edo Bermeoko arrantzaleek ondo dakite ipar berdea edo mendebal berdea dagoenean, haizeak hodei-geruza trinkoa eta giro goibela dakartzala.

Kontzeptu hauetan mamitzen da berdearen kutsu negatibo hori:

• Berdatea (edo berdetea): Eguraldi txarrak luzaroan irauten duenean erabiltzen den hitza da. Azkuek jaso zuenez: "Ostiraleko trumoia, berrogei eguneko berdatea".

• Berdetu: Arrantzaleen hizkeran, aditz honek esanahi berezia du: eguraldi ona dagoenean haizea altxatzeari deitzen diote. "Igual berdetu eitten dau", diote Ondarroan, kalmaldia amaitu eta haizea harrotzen hasitakoan.

4. Beltza: Ekaitzaren eta izotz ikusezinaren arriskua

Beltza da eguraldi zakarrenaren eta beldurgarrienaren ikurra. Eguraldi beltza edo mutur beltza datorrenean, euri-jasa bortitzak edo afrontu bat (haize zakarra eta euria batera) hurbil daudela badakigu. Ilbeltza (urtarrila) da neguaren hilabeterik ilunena, eta herri-jakituriak arretaz behatzen dio elurrari:

"Ilbeltza txuri? Artzaia da urduri."

Bereziki interesgarria da izotz moten arteko bereizketa dialektala:

• Izotz zuria: Kristal itxurakoa da, ikusgarria, eta "euriaren mandataria" dela esaten da.

• Izotz beltza (Lei baltza): Hau da arriskutsuena. Landareak barnealdetik ihartzen ditu eta errepidean ez da ikusten, kristal-geruza ikusezin bat sortzen baitu. Nabarnizen edo Lekeition "lei baltza" esaten diote, eta hotz handienaren zeinu da. Gipuzkoako Beizaman antzierra esaten zaio, eta Zuberoan, berriz, kharru edo kharruin beltza.

5. Zuria: Elurretatik haratago, haizearen eta eguzkiaren gozotasuna

Zuriak, elurraz haratago (zuritu), ñabardura positiboak eta argitasun berezia ekartzen ditu euskal zeruetara.

• Ipar-zuri eta Hego-zuri: Ipar-zuria haize leun eta atsegina da. Era berean, Zuberoan eta Lapurdin hego-zuria (edo hegoxuri) ezagutzen dute, hego haizearen bertsio argiagoa eta ez hain itogarria.

• Eguzki zuria: Udagoienean edo neguan, zeruan argi-argi datorren eguzkiari esaten zaio; ederra da ikusteko, baina Gatika edo Meñaka aldean dioten bezala, "lar berotzen ez duen eguzkia" da.

• Eguen zuri: Kultura eta eguraldia batzen diren puntua da, Inauteri aurreko osteguna, garbitasunaren eta jai-hasieraren iragarle.

• Iretargi-zuria: Ilargiaren argitasun gardena, gure amamek "iretargi-zuritan" soloan lan egiteko erabiltzen zutena.

6. Urdina eta Horia: Laino arteko ñabardura poetikoak

Beste kolore batzuek ere badute tokia gure zeruko paletan, askotan giro goibela edo zirimiri finean ezkutaturik:

• Lantxurdina: Zubererazko hitz zoragarria da. Ez-ari eta bai-ari dabilen euri xehe-xehea da, hodeiaren busti hutsa. Eskiula aldean zintzurdin ere esaten diote.

• Urdina: Eguraldi ona denean "zerua urdin dago" esaten badugu ere, Zuberoako Urdiñarben urdin adberbioak giro goibela deskriba dezake. Gaua oskarbi dagoenean, berriz, Araban eta Bizkaian gaurdin (gaba + urdin) hitza erabili izan da.

• Horia eta Horibel: Zeru goibel eta hodeitsu bati buruz ari gara, baina udako testuinguruan. Horibel (edo hoibel) zeru horixka, iluna eta itogarria da, fruituentzat kaltegarria izan daitekeen giro motel hori deskribatzeko darabilguna.

"Lantxurdiña erraten düzügü ez -ari bai -ari dan ebi xehe xarra: laiñoaren bustia."

7. Ondorioa: Gure hizkuntzaren paisaia kromatikoa

Kolore hauen bidez eguraldia izendatzeak mundua ulertzeko eta sentitzeko modu sakon bat gordetzen du. Gure hizkuntzak ez du soilik eguratsean gertatzen dena deskribatzen; paisaia hori kromatismoaren bidez sentimendu, beldur eta iragarpen bihurtzen du.

Gaur egun, teknologiaren erosotasunean eta pantaila digitalen aurreikuspen hotzetan bizi garen honetan, gai al gara oraindik zeruaren koloreak eta haizearen ñabardurak interpretatzeko? Agian, begirada berriz gora jasotzea litzateke gure arbasoen jakituria eta gure hizkuntzaren aberastasun kromatikoa ez galtzeko biderik onena.