Udaberria: gure arbasoek urtaro berria izendatzeko zituzten hamaiika modu harrigarri

 

1. Sarrera: Udaberria izen bat baino askoz gehiago denean

Neguko lozorroaren ondoren, naturak bere zikloko mirarririk handiena eskaintzen digu: berpiztea. Zirrara hori, ordea, ez da soilik paisaian islatzen; gure arbasoek mundua ikusteko zuten modu sakon eta ñabarduraz betea euskararen altxor linguistikoan geratu da kodetuta. Euskalkiek eta antzinako testuek erakusten digutenez, Udaberria hitz estandarraren atzean, dozenaka izendapen dotore gordetzen dira. Izen bakoitzak, bere horretan, gure aurrekoek lurrarekin, belarrarekin eta zeruarekin zuten lotura estua kontatzen digu, gaur egun ia galdu dugun begirada baten lekuko.

2. Bedats eta Belhartze: Belarraren eta lurraren mintzoa

Iparraldeko euskalkietan, udaberria ez da kontzeptu abstraktu bat, lurraren berdetze fisikoari lotutako gertakaria baizik. Behe-Nafarroan, Lapurdin eta Zuberoan Bedats hitza erabili izan da tradizioz (Zaraitzun, Erronkarin eta Zuberoan bedatse aldaera agertzen den bitartean). Termino honek, Belhartze edo Belatxe hitzekin batera, belarraren hazkundeari egiten dio erreferentzia zuzena. Mundua berriro ere "belhartzen" denean hasten da ziklo berria.

Joanes Haranederrek, bere "Philotea" klasikoan, natura-zikloen betiereko gurpila deskribatzeko erabili zuen hitz hau, udaberria oreka kosmikoaren parte dela nabarmenduz:

“Jinkoak mundu hau guzia bethi dagoka bere batean bethiereko aldizkatze batzuen erdian, zeinetaz, eguna ganbiatzen baita gauera, belhartzea udara, uda igartzera, igartzea negura, eta negua berriz belhartzera".

3. Uda hitzaren itzala: Udaberria udaren hasiera gisa

Euskal pentsamendu zaharrean, udaberria ez zen neguaren eta udaren arteko tarte huts bat, udaren beraren hasiera edo "incipit"-a baizik. Horregatik, izendapen askok "Uda" erroa daramate ardatz gisa. Uda-haspen (Behe-Nafarroan jasoa) edo Uda-haste (S. Pouvreaurena) hitzek argi erakusten dute ikuspegi hori: argiaren eta beroaren aroaren hasiera da.

Deigarria da, halaber, Uda-hats kontzeptua. Udaberria udaren "hatsa" edo arnasa dela iradokitzen du, paisaiari bizia ematen dion lehen putzaldia. Ildo beretik, Udaste edo Udalehen hitzek urtaroaren lehentasuna markatzen dute. Bitoriano Gandiagak, "Elorri" liburuan, maisuki lotu zuen udaberriaren lehen lore zuria urtaroaren izen zaharrarekin:

“Udalenak elorria, ; et' elorriak udalenari ; loramortxaka zuria".

4. Euskalkien aberastasuna: Bizkaitik Erronkarira

Euskararen mapa linguistikoa kolore biziz margotzen da udaberria izendatzerakoan, herriz herri ñabardura historikoak eta geografikoak mantenduz. Aberastasun hori ez da soilik egungo euskalkietan gelditzen, baita XIX. mendeko eta lehenagoko literaturan ere:

• Bizkaia: Udabarri da formarik hedatuena, berrikuntza-asmo hori nabarmenduz.

• Zaraitzu, Erronkari eta Zuberoa: Bedatse aldaera jaso zuen Azkuek.

• Bardotze (Behe-Nafarroa): Udakhail forma berezia erabili izan da.

• Etxarri Aranatz: Udasiera izendapen zehatza aurkitzen dugu.

• Gipuzkera: Kardaberazen testuetan Eralora topatzen dugu, loreen garaiari erreferentzia egiten dion sinonimo bakan eta ederra.

Historian zehar, aldaera literarioek ere bidea egin dute, hala nola Udaraberri (Apalategik jasoa) edo Udats (XIX. mende hasierako testu erlijiosoetan ageri dena). Berpizte honen irudirik ederrenetako bat tximeletaren metamorfosia da, udaberriari lotutako berpiztearen ikur:

"Illik gure begietan, baiña udabarrian urteten dabe kapullotik txiribiria biurturik".

5. Atsotitzak: Odola, haizea eta arriskua

Herri-jakinduriak ondo zekien udaberria garai nahasia eta, askotan, traidorea zela. "Udaberria, odol berria" edo "Udaberrik odola aldatzen dik" tankerako esaerek gizakiaren barne-aldaketa biologikoari egiten diote erreferentzia, urtaroak gure energian duen eragina azpimarratuz.

Hala ere, eguraldiaren ezegonkortasunak kezka sortzen zuen. Apirileko hotzak udaberria moztu dezakeela zekiten ("Aprille otz udabarri motz"), eta itsasoko edo mendiko haizeen arriskuaz ohartarazten zuten. Horren erakusle da umore eta zorroztasun handiko atsotitz hau:

"Udaberriko haizea errainentzako baino amaginarrentzako hobea".

Esaera honek udaberriko haizearen zakartasuna eta osasunerako izan dezakeen arriskua islatzen du. Era berean, nekazaritza-giroan beldur handia zitzaion lehorteari: "Udebarriko legortie, urte guztiko gosie".

6. Ondorioa: Galdera bat etorkizunari begira

Ikusi dugun bezala, gure hizkuntzak ez du hitz bakar batekin deskribatzen udaberria; belarraren hazkundea, udaren hatsa, loreen agerpena eta odolaren berritzea biltzen dituen polifonia bat da. Izendatze horretan, gure arbasoek naturarekiko zuten begirada sakon eta errespetuzkoa antzematen da.

Hainbeste izen eta xehetasun galduz doazen mundu honetan, merezi du geure buruari galdetzea: nola berreskuratu dezakegu naturarekiko lotura estu hori hitzen bitartez? Agian, gure paisaia Uda-hats edo Bedats gisa izendatzen hasten garenean, inguratzen gaituen mundua berriz ere lehengo begi berberekin ikusteko gai izango gara.