Martxoaren bost aurpegi ezkutuak: Zer irakatsi diezagukete gure baserritarren esaera zaharrek?

 

SARRERA: martxoa, hilabete aldakorraren xarma eta beldurra

Inoiz galdetu diozu zeure buruari zergatik aldatzen den eguraldia hain azkar martxoan? Euskal Herriko baserri-giroan ondo dakite martxoa hilabete bitxia dela: neguaren azken kolpeak eta udaberriaren lehen hatsak nahasten diren garaia. Gure arbasoek, naturaren zikloak sakon ezagutzen zituztenez, ehunka atsotitz utzi dizkigute hilabete honek gordetzen dituen sekretuei buruz. Aditu gisa, iturri herrikoietan murgilduko gara martxoak gordetzen dituen bost aurpegi harrigarrienak eta antzinako aholkuak berreskuratzeko.

1. GAKOA. Goizean eguzki, arratsaldean euri: Martxoaren izaera bipolarra

Martxoko eguraldiaren ezaugarririk nabarmenena ziurgabetasuna da. Ez da kasualitatea "Eguxkixe ta eurixe, Martiko egueldixe" bezalako esaldiak gure ondarean egotea. Goizean eguraldi ona badirudi ere, arratsalderako dena alda daitekeela ohartarazten digu tradizioak ("Goixen eguzki tte atsalden euri"). Antzinakoentzat, aldakortasun honek eguneroko lana baldintzatzen zuen, ezin baitzen eguraldiaren hitzaz fio. Mesfidantza hori ezin hobeto laburbiltzen du herri-jakinduriak:

"Martxo gezurti, gaur euri, biar euzki."

2. GAKOA. Martxoko eguzkia: Osasunarentzat neguko hotza baino arriskutsuagoa?

Gaur egun, negu luzearen ondoren, eguzki-izpiak irrikaz hartzen ditugun arren, gure arbasoek arrisku handi bat ikusten zuten martxoko eguzkitan. Iturrietan behin eta berriz agertzen da mezu hau: "Martxoko eguzkia txarren txarrena" dela diote.

Baina zergatik ote zen hain beldurgarria? Nekazaritzari dagokionez, martxoko loreak loraldi goiztiarregia ekar dezake, gerora izozteek dena suntsituz ("Martiko lorea, bape ez balego hobea"). Osasunari dagokionez, berriz, neguko babesetik irteten den gorputzarentzat trantsizio-eguzki hau kaltegarria dela zioten. Ohartarazpena irmoa da bereziki beren burua zaindu nahi dutenentzat: "Osasuna maite dabenak lotsa euki bear Martiko eguzkiari."

3. GAKOA. Artzain harroaren elezaharra: martxoaren mendeku krudela eta Zozomikoteak

Herri-etnografiak martxoaren indarrari buruzko istorio lazgarria gordetzen du. Kondairak dioenez, artzain harro batek martxoari barre egin zion, negua kalterik gabe igaro zuelakoan: "Martxo, Martxo diat esker gaizto, nere bildotsik eskaxenak hamar oiñian salto". Martxoak, orduan, apirilari egun batzuk eskatu zizkion artzaina zigortzeko:

"Apirilla biribilla, hik emaizkidak bi egun da erdi, nik emango dizkiat beste bi t'erdi; atera daiogun begia artzai gaizto honi."

Negoziazio horren ondorioz sortzen dira Zozomikoteen egunak: martxoaren azken bi egun eta erdiak eta apirilaren lehen bi egun eta erdiak. Egun horietan eguraldiak bere aurpegirik gordinena erakusten du. Istorioan, ekaitzak dena zuritu zuen eta artzainak ardiak galdu ez ezik, begia ere galdu zuen ahariaren kolpe baten ondorioz. Naturarekiko apaltasuna ez dela aukera bat, ezinbesteko errespetua baizik gogorarazten digu honek.

4. GAKOA. Kukua eta Erromako zubia: Udaberriaren iragarle misteriotsua

Martxoaren 25a, Ama Birjina martxokoa, data sakratua da euskal egutegian. Egun horretan kukuak "Erromako zubian" kantuari hasiera eman behar diola dio tradizioak. Baina data hau ez dator bakarrik; kukuaren etorrerarekin batera, irudi bitxi bat agertzen zaigu: aitonak karga ostroa bizkarrean eta zozokumeak kolkoan (jaka barruan) dakarren irudia, neguaren amaierako bizitza berriaren seinale.

Kukua entzuten ez bada, kezka nagusitzen zen baserrietan. Martxoaren 25etik hamabost egun igaro eta oraindik agertu ez bada, "idi gurdiarekin irten" behar da haren bila. Naturaren zikloen puntualtasuna funtsezkoa zen nekazarien lasaitasunerako, horrek markatzen baitzuen negua gainditu izanaren ziurtasuna.

5. GAKOA. Martxoko lainoa, apirilaren iragarle

Antzinako nekazarientzat, martxoa urtearen etorkizuna irakurtzeko liburua zen. Martxoan ikusten zena hurrengo hilabeteetan islatuko zela sinesten zen: "Martxoan laño noraño, apirilean elurra araño". Zeruko baldintzek urte osoko sabela beteko zuten ala ez iragartzen zuten.

Hona hemen martxoko baldintzek, iturrien arabera, zekartzaten ondorio nagusiak:

• Martxo aizetsu, urte sagartsu: Haizeak sagarren ekoizpen ona dakarrela iragartzen du.

• Martxo elurtsu, urte garitsu: Elurra ongarri naturala da lurrarentzat.

• Martxo euritsu, urte ogitsu: Euriak laboreen oparotasuna bermatzen du.

• Martxo lehorra, Maiatza bustia: Hilabete bateko lehorteak hurrengoaren hezetasuna dakar.

ONDORIOA: Tradizioaren jakinduria poltsikoan

Laburbilduz, gure esaerek argi diote: martxoa "ardi zarraren mazoa" da. Neguaren azken kolpea ematen duen hilabete zakarra izan daiteke, artzain harroaren istorioak erakusten duen bezala, baina baita udaberriaren atea ere. Teknolofia eta sateliteak izan arren, natura oraindik kontrolaezina eta ezustekoz betea dagoela gogorarazten digute aiton-amonen hitzek.

Hurrengoan martxoan eguzkia ateratzen duenean, kanpora beldurrik gabe irten ala esaera zaharren aholkuari kasu eginez "lotsa" pixka bat edukiko diozu?