Zergatik deitzen diote arrantzaleek 'barruko haizea' mapak 'hego-mendebala' dioenari?

 

Gaur egun, mugikorreko aplikazio bati begiratu besterik ez dugu egiten haizeak nondik jotzen duen jakiteko. Baina gure arbasoentzat, haizearen norabidea ez zen datu huts bat; biziraun ahal izateko interpretatu beharreko seinalea zen, itsasoaren eta lurraren arteko elkarrizketa bat. Hego-mendebaleko haizea, edo "hego-mendebala", norabide kardinal bat baino askoz gehiago da gure kulturan. Euskarak haize hau izendatzeko dituen modu ugariek mundua ikusteko modu sakon bat islatzen dute, iparrorratz magnetikoen ordez mendiak, izarrak eta eguneroko lana erabiltzen zituena.

1. Neologismo "kultuak" vs. itsasoko hizkera biziak

Hizkuntzalaritzaren ikuspegitik, hego-mendebaleko haizea izendatzeko erabiltzen ditugun hitzak bi mundutan banatzen dira. Alde batetik, hego-mendebaldeko haize edo hego-mendebal bezalako formak ditugu. Adituentzat, hauek "neologismoak" edo "kalko linguistikoak" dira; hau da, beste hizkuntzetatik (gaztelaniazko viento del suroeste, adibidez) egindako itzulpenak, liburuetan edo estandarrean finkatutakoak.

Baina herriaren ahozko tradizioan, itsasoak agintzen du. Bermeoko arrantzaleen artean, adibidez, sudoesteko haize forma da ohikoena. Honek agerian uzten du euskara estandarraren eta herri-hizkeraren arteko talka: lehena akademikoagoa den bitartean, bigarrena —maileguak onartuta ere— bizipenari eta nabigazioari estuago lotuta dago.

2. "Barruko haizea": Lehorraren eta itsasoaren arteko logika duala

Gure kostaldean, haizea izendatzeko modua ez dator bat iparrorratz baten graduekin, jatorrizko euskal logika orografikoarekin baizik. Bizkaiko kostaldean, Bermeo, Mundaka eta Ondarroa bezalako herrietan, hego-mendebalari barruko haizea deitzen diote.

Logika hau duala eta jatorrizkoa da: mundua ez zen banatzen Ipar/Hego ardatz baten arabera, "Itsasoa vs Lehorra" ardatzaren arabera baizik. Horrela, kontraste argi bat sortzen da:

• Barruko haizea: Hegotik (lehorretik, barrutik) datorrena.

• Kanpoko, ateko edo atxeko haizea: Iparretik (itsasotik, kanpotik) datorrena.

Hala ere, herri-metereologia ez da zientzia zehatz eta uniforme bat. Elantxobeko kasua bitxia da: han, barruko haizea esaten dutenean, hego haizeaz ari dira zehazki, eta ez hego-mendebalaz. Ñabardura dialektal hauek dira gure hizkuntzaren aberastasun handiena.

"Itxura denez, barruko haizea lehorretik itsasora joaten da, barrutik atera edo kanpora. Azpimarratu behar da kontrajartze bat dagoela 'barruko' eta 'kanpoko' haizeen artean; barrukoa hegotik eta ateko edo kanpokoa iparretik."

3. Mendiak iparrorratz gisa: Arraize, Ernio eta Jata

Herri askotan, haizeak ez du izen abstrakturik; begi-bistan dagoen mendiaren izena hartzen du. Mendia bihurtzen da erreferentzia-puntu naturala, iparrorratz digitalik gabeko garaietako gida:

• Arraize: Zegaman (Gipuzkoa) erabiltzen da, haizea Aizkorri menditik datorrenean. Aizkorri herriarekiko hego-mendebaldean dago, eta izen honek mendiaren eta haizearen arteko lotura zuzena egiten du.

• Ernio-haize: Errenterian izendatzen dute horrela. Ernio mendia Errenteriarekiko hego-mendebaldean dago, eta haizeak mendi horren "usaina" dakarrela dirudi.

• Jata-haize (edo Dxataixe): Bakion (Bizkaia) erabiltzen dute, Jata mendiaren norabidetik datorren haizea identifikatzeko.

4. Auzokoen haizea eta eguzkiaren bidea

Batzuetan, begirada mendietatik harago doa, auzoko herrialdeetara edo zeruaren mugimendura. Errenterian, adibidez, Araba haize esaten diote, herrialde hori norabide horretan baitago. Nafarroako Baztanen, berriz, Gaztela haize izena erabiltzen dute, haizea Gaztelako lautadetatik datorrela adierazteko.

Baina bada izendapen bat bereziki ederra dena: hego sartaldeko haizea. Hemen erreferentzia astronomikoa da nagusi. Sartaldea mendebaldea da, eguzkia "sartzen" den lekua. Izen honek haizearen norabide kardinala eguzkiaren eguneroko bidaiarekin lotzen du, gizakia unibertsoaren erritmoen barruan kokatuz.

5. Izen misteriotsuak: Amilena eta Galgoe

Euskal izendegiak baditu oraindik guztiz deszifratu gabeko altxor etimologikoak ere.

• Amilena: Hitz honen jatorria amil + lano (edo laino) elkarketan egon daiteke. Hemen prozesu fonetiko interesgarri bat gertatzen da: palatalizazioa. "Lano" hitzeko "n" hori "i-ñ" bihurtzen da (laino), euskal fonetikaren bereizgarri den soinu bustia sortuz. Bitxia da jatorrian "lainoa" esan nahi duen hitz bat haize-izena bihurtzea.

• Galgoe: Izen honen jatorria ilunagoa da. Interesgarria da ikustea ipar-mendebaldeko eta mendebaldeko haizeak izendatzeko ere erabili izan dela. Norabide aldakortasun honek haizearen izaera bitxia eta aldakorra islatzen du: ez baita erraza beti haizea lerro zuzen batean harrapatzea.