Otsoak, katuak eta arbasoak: zergatik du otsailak hainbeste izen euskaraz
1. Lehenengo giltza: otsail, otsoaren eta Erromako hilabetea
Euskara batuan gailendu den "otsail" izenak Erromako jai nagusietako batera garamatza: Lupercalia delakora. Fauno-Luperco jainkoaren omenez ospatzen zen, eta lupercus hitzak (lupus, "otso" latinez) argi uzten du errituaren eta animalia honen arteko lotura estua. Ospakizunetan, otso-larruarekin janzten ziren apaiz biluziak hirian zehar korrika ibiltzen ziren. Ematen du, beraz, gure izena ez dela otsoaren hilabetea zuzenean izendatzea, baizik eta erromatar kulturatik hartutako "mailegu kontzeptual" bat (hau da, ez hitza bera mailegatu, baizik eta hilabetea otsoarekin lotzeko ideia).
Ohitura hau ez da euskal kontu soila. Europako beste herri batzuek ere izan zuten beren "otsoaren hilabetea". Saxoiek Wolf-monath deitzen zioten urtarrilari, garai horretan otsoak goseak bultzatuta bereziki basati bihurtzen zirelako. Aleman zaharrean, Wolfsmond abendua zen, otsoen araldiaren garaia. Eta gaelikoz, faoilleach da urtarril erditik otsail erdira doan tartea. Guztiek erakusten dute otsoaren irudi sinboliko indartsua neguaren bihotzean.
2. Bigarren giltza: katail edo katuil, entzuten den jatorria
Erromako mitoetatik, goazen orain askoz ere etxekoagoa den errealitate batera. Katail edo katuil izenaren jatorria ez dago liburuetan, gure belarrietan baizik. Hilabete honetan, katu emeak arreske hasten dira, eta haien dei ozen eta bereizgarriak gaueko isiltasuna hausten dute. Jatorria, beraz, naturaren behaketa zuzen eta enpirikoan datza.
Mikel Irizarrek ezin hobeto deskribatu zuen Elorrioko baserrietan bizi izandakoa:
“Elorrion katuil esaten zaio otsailari baserri giroan. Eta arrazoia bistakoa da. Edo hobeto belarrikoa: katu emeak arreske jartzen dira bereziki hilabete honetan. Baserriratu berritan pentsatzen genuen haur txikien negarrak zirela, hain dira zirraragarriak.”
Azkuek ere jaso zuen izendapen hau Gernika eta Arrasate inguruan, baina datu bitxi bat gehituz: bere ustez, "euskalgaiztoko itza" zen, hau da, garai hartako joera puristek "euskara ez-garbitzat" zuten hitz horietako bat.
Baina naturaren behaketa zuzenetik, goazen orain berriro denboran atzera, gure arbasoek Erromatik jaso zuten beste ondare sakon batera.
3. Hirugarren giltza: barantail, uste oker bat eta arbasoen jaia
Barantail izenak, lehen entzunaldian, berant ("berandu") hitza iradoki lezake, baina lotura hori okerra da. Julio Caro Barojak berak "interpretatzeko zaila" zela aitortu zuen. Gakoa, beste behin ere, Erroman eta bere egutegi erritualean dago. Otsailaren 13tik 21era, erromatarrek Parentalia izeneko jaiak ospatzen zituzten: arbasoen omenezko egunak ziren. Hildako senideen hilobiak bisitatzen zituzten eta haien gainean esne-, ezti-, ardo- eta irin-eskaintzak uzten zituzten.
Parentalia eta barantail hitzen arteko lotura fonetikoa nabaria da, batez ere kontuan hartuta euskaraz p > b bilakaera oso ohikoa dela (adibidez, latinezko parco-tik dator gure barka). Beraz, barantail ez da "hilabete berantiarra", "arbasoen hilabetea" baizik.
4. Laugarren giltza: zezeil, Bizkaiko zezen sakrifikatuak
Zezeil izena, nagusiki, Bizkaiko lurretan gorde da, eta, beste behin ere, Erromako erritu zahar batera garamatza. Gorostiagak argitu zuenez, hilabete honetan Vestaren birjinek casta februa izeneko purifikazio zeremonia bat egiten zuten: ukuiluak garbitzeko zezen sakrifikatuen odola erabiltzen zuten. Erritu honetan zezenak (zezen) zuen garrantzia ikusita, logikoa da gure arbasoek hilabetea "zezen-hil" gisa izendatzea.
Harrigarriena da nola herri-jakituriak bi mundu horiek —erromatarra eta tokikoa— batu zituen. Bizkaiko atsotitz zahar batek dio: "Zezeilla, katuen illa". Hau ez da bitxikeria soila; kultur sintesi ariketa bikaina da. Esaldi bakar batean, Erromatik eratorritako izen bat (Zezeil) eta naturaren behaketa zuzenetik sortutakoa (katail) elkartzen dira, frogatuz bi errealitateak herritarren pentsaeran txertatuta bizi zirela.
Ondorioa: hitzetan ezkutatzen den historia
Otsaileko lau izenek gure historiaren eta kulturaren geruza desberdinak erakusten dizkigute. Katail izenak naturarekin genuen harreman estu eta zuzena gogorarazten digu. Beste hirurek, otsail, barantail eta zezeil, Antzinako Erromak gure arbasoen mundu-ikuskeran utzitako arrasto sakona azaleratzen dute. Eta ez nolanahiko arrastoa: erromatar bizitzaren hiru alderdi nagusi islatzen dituzte: fundazio-mitoekin lotutako jaialdi handi bat (Lupercalia), familiaren erritu solemne eta sakratu bat (Parentalia), eta komunitatearen biziraupenerako ezinbestekoa zen purifikazio zeremonia bat (casta februa). Egunero erabiltzen ditugun zenbat hitzek gordeko ote dute horrelako istorio harrigarririk bere baitan?
Iruzkinak