Urtea hasten denean, isiltasun zuri batek hartzen du maiz gure paisaia, eta isiltasun horretan, etorkizunari buruzko galderak ernetzen zaizkigu. Zer ekarriko du ziklo berriak? Bide onetik ote goaz? Gure arbasoek, naturaren hizkuntza ederki zekitenek, ez zuten kristalezko bolarik behar erantzunak bilatzeko; aski zitzaien urtarrileko zeruari, lurrari eta haizeari erreparatzea. Urteko lehen hilabetea ez zen soilik denboraren igarotzea, urte osoaren iragarpen bat baizik, biziraupenerako ezinbesteko gida. Murgil gaitezen, bada, haien jakiturian, esaera zaharretan gordetako seinaleetan, eta deskubri dezagun zer esaten digun urtarrilak etorriko denaz.
1. Hotza, neguaren bihotza eta ikazkinaren poza
Esaera zahar gehienek bat egiten dute ideia nagusi batekin: urtarrila hotza izatea seinale ona da, negua bere bidetik doanaren adierazle garbia. Hilabete hotz batek negu "normal" eta osasuntsu bat iragartzen zuen, naturaren zikloak errespetatzen zituena. Horixe da, hain zuzen ere, "Urtarril hotza, neguaren bigotza" esaerak adierazten duena; hotza ez da arazo bat, neguaren funtsa baizik, bere muin eta bihotza.
Ikuspegi hau ez zen soilik poetikoa, erabat praktikoa baizik. Urtarril hotz eta gogor batek onura zuzenak ekartzen zizkion lurrari eta, ondorioz, komunitateari. Batetik, izotzak lurzoruan gordetzen ziren izurrite eta larbak hiltzen zituen, udaberriko uztak babestuz. Bestetik, lurrari beharrezko atsedena ematen zion, lozorroan sartuz, udaberrian indarberrituta esnatzeko. Azkenik, mendietan pilatutako elurrak ur erreserba egonkor bat ziurtatzen zuen, urtze mailakatuari esker ibaiak eta iturriak urtean zehar hornituz. Hotza, beraz, biziaren eta emankortasunaren bermatzaile zen. Eta, jakina, lanbide batzuentzat ere bedeinkapena zen: "Urtarrila hotza, ikazkinaren poza".
2. Epelaren arriskua: otsoa nahiago tximeleta baino
Urtarril hotza ordena naturalaren seinale bazen, urtarril epela, aldiz, anabasaren eta zoritxarraren iragarle beldurgarria zen. Eguraldi anomalia honek naturaren oreka hauskorra apurtzen zuen, eta ondorioz, kezka eta izua hedatzen zituen. "Urtarrila bero, zinkurinak gero" dio esaerak modu argian. Eta "zinkurinak" hitzak ez ditu soilik ondorio materialak adierazten; bere esanahi literala —auhenak, aieneak, erostak— etor zitekeen sufrimenduaren gordintasuna helarazten digu. Urtarrileko epeltasunak uzta txarrak, gaixotasunak eta, azken finean, negarak ekar zitzakeen.
Ideia honen indarra eta larritasuna maisuki islatzen du euskal esaera zahar hunkigarrienetako batek. Urtarrileko eguraldi epel batek naturan eragin zezakeen desordena ikusteak sortzen zuen izua hain zen handia, nahiago zutela tragedia zuzen bat ikusi anomalia hori baino:
Urtarrilean tximeleta ikusi baino, otsoa ardi jaten ikusi nahiago.
Esaera honek erakusten digu gure arbasoek naturaren erritmoari zioten errespetu sakona. Urtarrilean tximeletak ikustea, itxuraz irudi ederra den arren, desordena larri baten sintoma zen, epe luzera otsoaren eraso zuzena baino askoz suntsitzaileagoa izan zitekeena komunitate osoarentzat.
3. Uraren dilema: aberastasuna ala gosetea?
Urtarrileko prezipitazioari buruzko esaerek, ordea, ez dute iritzi bakarra erakusten. Badirudi kontraesanak daudela, eta horrek agerian uzten du jakituria zaharraren konplexutasuna. Alde batetik, euria aberastasunarekin lotzen da, lurraren eta aziendaren egarria asetzen duelako urte osorako. Horrela dio esaerak: "Urtarrila euritsu, urtea dirutsu". Urez betetako iturri eta erreken irudiak segurtasuna ematen zuen.
Beste ikuspuntu batetik, ordea, urtarril lehor bat onuragarria izan zitekeen nekazariarentzat. Lur bustiegiak ezin dira landu, eta hezetasun gehiegiak ereindako haziak ustel ditzake. Urtarril idor batek, aldiz, lurra goldatzeko eta prestatzeko aukera ematen zuen, udaberriko lanetarako bidea erraztuz. Ideia hau defendatzen dute "Urtarrila idorra, laborariaren moltsondoa jori" edota "Ebi gutxi Urtarrilean, ogia eder Uztailean" bezalako esaerek. Hala ere, lehortearen aurkako iritzia ere oso sendoa da, eta gosetearekin lotzen du zuzenean: "Urtarrila urik gabe, urtea ogi gabe" edo, are gordinago, "Urtarrileko siketie, urte guztiko gosetie".
Kontraesan hori ez da ausazkoa. Gure arbasoen jakituriak erakusten digu muturrak ez zirela inoiz onak. Beharrezkoa zen oreka bat: lurra lantzeko adina lehor, baina urte osorako ur-erreserbak betetzeko adina heze. Dilema honek Euskal Herriko mikroklima desberdinen errealitatea eta, batez ere, orekaren bilaketa etengabea islatzen du.
4. Lehen egunen magia: urtea iragartzeko gakoa
Aurreko post batean adierazi dugunez, urteko lehen egunek garrantzi berezia zuten etorkizuna iragartzeko erritualetan. Urtats, gure arbasoen Urteberri eguna, ez zen ospakizun soila; iragarpen eta usadioz beteriko atari magikoa zen. Egun horretako eguraldia urte osorako seinaletzat hartzen zen. Adibidez, elurra oparotasunaren sinbolo garbia zen: "Urtatsez elur askoz, lili Pazkoz". Haizeak, aldiz, urte haizetsua iragartzen zuen: "Urtatsez haize, urtearen erdian haize".
Baina iragarpenerako sistemarik landuena "zotal egunak" izenekoetan oinarritzen zen. Sinesmen honen arabera, urtarrileko lehen hamabi egunetako eguraldiak urteko hamabi hilabeteetakoa iragartzen zuen, hurrenez hurren. Egun bakoitza hilabete baten ispilu zehatza zen, urte osoko mapa meteorologiko bat eskainiz behatzaile trebeari. Laburbilduz: "Urtarrileko lehen 12 egunak, zotal egunak (igarregunak)". Tradizio honek urtarrila ulertzeko zegoen beharra eta garrantzia azpimarratzen du.
Amaiera: jakituria zaharretik ikasten
Ikusi dugun bezala, euskal esaera zaharrak ez dira eguraldi-iragarpen soilak. Naturarekin harreman estu eta sakonean bizi zen bizimodu baten isla dira, non zikloak errespetatzea eta seinaleak interpretatzen jakitea ezinbestekoa zen bizirauteko. Hotzak, beroak, euriak edo lehorteak esanahi sakona zuten, biziaren eta heriotzaren arteko muga markatuz askotan.
Gaur egun, larrialdi klimatikoaren aroan, gure arbasoek anomalia klimatikoei zieten izu horrek oihartzun berri eta berezia hartzen du. Urtarrilean loratzen diren zuhaitzek edo garaiz kanpo agertzen diren intsektuek jada ez digute uzta txar baten beldurra eragiten soilik, ordena global baten hausturaz ohartarazten baikaituzte. Beharbada, inoiz baino gehiago, naturaren hizkuntza berriz ikasteko garaia da. Eta zuk, zer seinale ikusi duzu urtarril honetan zeure inguruan? Zer xuxurlatzen dizu?
Iruzkinak