Tenperaturatik harago: euskarak hotza nola bizi duen

 

Negua iristen denean, ohikoa da "hotz handia egiten du" esaldia entzutea. Baina, pentsatu duzu inoiz euskarak zenbat modu dituen hotz hori deskribatzeko, sentitzeko eta bizitzeko? Post honetan, euskarak hotzaren inguruan duen aberastasun lexiko harrigarria aztertuko dugu, gure kulturaz eta inguruneaz erakusten digun guztia ulertzeko.

1. Ñabarduren garrantzia: freskuratik hozkirrira

Euskarak ez du "hotz" hitz bakarra erabiltzen; aitzitik, sentsazio eta hainbat egoera  deskribatzeko hitz espezifiko ugari ditu. Horrek erakusten du gure hizkuntzak inguruneko aldaketa txikienak ere jasotzeko duen gaitasuna. Ez da gauza bera goizeko freskotasun atsegina eta hezurretaraino sartzen den hotz zorrotza.

• Freskura: Goizeko edo ilunabarreko freskotasun atseginari egiten dio erreferentzia, oraindik hotz bihurtu ez den sentsazio horri. Joxe Landak dioen bezala: "Goizean freskura pixka bat egongo da".

• Hozgiro: Ez du tenperatura bakarrik deskribatzen, baizik eta giroa, atmosfera hotza. Mokoroak adibide argia ematen digu: "Ozgiro dago gaur".

• Hozkirri: Hotz fin eta zorrotz hori da, askotan hezetasunarekin lotzen duguna, gorputzean sartzen dena. Txillardegik ederki jaso zuen: "naiz-eta ozkirri xamarra".

Hitz-zehaztasun hau ez da gurari poetiko bat, baizik eta naturarekin harreman estu eta menpeko batetik sortutako tresna kognitiboa. Ingurunearen seinale sotilak zuzen irakurtzea biziraupen kontua zenean sortutako hizkuntza da hau, non tenperatura ez den zenbaki bat soilik, esperientzia sentsorial oso bat baizik.

2. Hotzak min ematen duenean: gorputzaren hiztegia

Hotza ez da sentsazio bat bakarrik; batzuetan, mina da. Euskarak badauzka berezko hitzak hotzak gorputzean eragiten dituen min eta ondorio zehatzak izendatzeko. Hiztegi somatiko honek agerian uzten du hizkuntza nola dagoen lotuta gorputzaren esperientzia zuzen eta fisikoarekin.

• Hozmin: Definizioak ez du zalantzarako tarterik uzten: "Hotzak eragindako mina atzamarretan".

• Eskuak alatu: Ez da edozein min, baizik eta "eskuak hotzez minduta geratzea".

• Kixkildu: Hotzaren eraginez gorputz-atalek izaten duten erreakzio fisikoa deskribatzen du: "Hotz edo hezetasunagatik handitzea (eskuak)".

Hitz hauek ez dira minaren deskribapen soilak; gure arbasoek hotzarekin zuten harreman gordinaren hizkuntza-fosilak dira. Gorputzaren eta ingurunearen arteko muga lausoagoa zen garai baten oihartzuna daramate, non min zehatzak izendatzea osasunari eta ongizateari buruz komunikatzeko ezinbestekoa zen.

3. Hotzari jarki: ekintzaz betetako aditzak

Hotzari buruzko hiztegia deskriptiboa ez ezik, ekintzara bideratua ere badago. Euskarak aditz ugari dauzka hotzaren aurrean hartzen ditugun jarrerak eta hotzak berak egiten dituen ekintzak izendatzeko.

• Hotza hautsi: Adierazpen honek eguraldiaren egoera-aldaketa bat deskribatzen du, non hotz-bolada "hautsi" edo gainditu den, tenperaturak gora egitean. Eguraldia bera da, inplizituki, hotzaren agintea hausten duen eragilea. Duvoisinen adibideak testuinguru praktikoan jartzen du:  "Neguan emanen diozute barnean edatera ur hotz-hautsia. Ur hormatua kalte dute. (Duvoisin). Laborantzako liburua.

• Kukuldu / Kuxkuldu: Hotzaren ondorioz gorputza uzkurtzeko edo biltzeko ekintza deskribatzen du. "Hotzak kuxkulduta" esaten dugunean, hotzak eragindako ekintza bat deskribatzen ari gara.

• Jelatu: Aditz honek zero azpiko tenperaturaren eragin zuzena adierazten du, dena izozten hasten den unea. Joxe Landak honela erabili zuen: "Kostaldea jelatuko da, zero azpiko tenperaturak izango baitira".

Benetan liluragarria da nola aditz hauek natura agente aktibo gisa irudikatzen duten. Hotzak paisaia jelatu egiten du eta jendea kuxkulduarazten du; eguraldiak, berriz, hotzaren agintea hautsi dezake. Egitura linguistiko honek agerian uzten du mundu-ikuskera bat gizakiak  behatzaile pasiboak ez direnak, baizik eta naturaren indarrekin etengabeko elkarrizketan eta negoziazioan dauden izakiak.

4. Hizkuntzaren altxorrak: esaera zaharrak eta euskalkiak

Azkenik, hotzari lotutako hiztegiak kulturaren jakinduria metatua eta lurraldearen aniztasuna islatzen ditu. Alde batetik, esaera zaharrek belaunaldiz belaunaldi igarotako ezagutza gordetzen dute; bestetik, euskalkiek hizkuntzaren osasunaren eta aberastasunaren berri ematen digute.

Esaera zaharren artean, naturaren zikloak eta nekazaritza uztartzen dituen hau dugu:

Apiril hoxpil, gero ogi bil.

Ahozko tradizioaren perla honek irakasten digu apirileko hotzak (hoxpil) uzta ona dakarrela geroago.

Bestalde, euskalkien aniztasuna nabarmena da. Hitz oinarrizkoenean ere ikus dezakegu: lapurtera edo zubereraz hotz esaten den bitartean, Bizkaian edo Gipuzkoan otz da nagusi. Aniztasun hau ez da arazo bat, baizik eta euskararen historia aberatsaren eta bizitasunaren seinale argia.

Amaiera: ondorioa eta azken gogoeta

Ikusi dugun bezala, hotza adierazteko hitzen aniztasuna ez da bitxikeria hutsa, baizik eta munduan egoteko eta ingurunea ulertzeko modu baten isla zuzena. Hizkuntza ez da errealitatea deskribatzeko tresna soil bat; errealitate hori eraikitzeko modua ere bada. Eta euskaraz, hotza ez da sekula datu huts bat, bizipen ñabar bat baizik, gorputzean sentitua eta naturarekin etengabeko elkarrizketan dagoen indar bat.

Eta zuk, nola sentitzen duzu hotza zure hizkeran? Nik, honela:

"Mukiak gogortzeko besteko hotza dago"

http://www.etnomet.eus/2017/01/mukiak-gogortzeko-besteko-hotza-ei.html