"Iparra bebil eta mendebala bego, hegoa gero"

 

Euskal eguraldiaren sekretua aro-atsotitz zahar batean gordeta: inoiz otuko ez litzaizkizukeen hiru gako:

Inoiz galdetu diozu zeure buruari zergatik den hain aldakorra eta zirraragarria Euskal Herriko eguraldia? Nola da posible egun batean beroki lodi batek justu babestea eta hurrengoan mahuka motzetan ibiltzea, udaberria betiko balitz bezala? Badirudi gure klimak ez diola inolako logikarik jarraitzen, kaos hutsaren menpe dantzan dabilela, egunero ezusteko berri bat eskainiz.

Baina, eta kaos horren atzean ezkutuko ordena zientifiko bat balego? Pentsa une batez gure arbasoek, guk baino tresna gutxiagorekin, eguraldiaren portaera ulertzeko giltza bat aurkitu zutela. Jakituria hori ez dago formula konplexuetan, aro-atsotitz edo esaera zahar xume batean baizik; gure klimaren sekretu nagusia gordetzen duen esaldi labur eta dotore batean.

1. Gakoa: gure eguraldiak arau zehatz bati jarraitzen dio

Euskal Herriko eguraldi-aldaketek, ausazkoak eta bat-batekoak diruditen arren, prozesu logiko eta sekuentzial bat jarraitzen dute. Ez da magia, belaunaldiz belaunaldi findutako behaketa baizik. Dena ipar haizea lagun hasten da, euria eta hotza dakartzana. Baina haize hori ez da betiko geratzen; pixkanaka, bere norabidea aldatzen hasten du, mendebalderantz biratuz. Trantsizio horretan, eguraldia epelago bihurtzen da, nahiz eta oraindik euritsua izan. Azkenik, haizea goitik-beheratze horretan, ia makurtuz bezala, hegoaldera iristen da, eguraldi erabat desberdina ezarriz. Hau ez da folklore hutsa, behaketa meteorologiko sakon baten emaitza destilatua baizik.

2. Gakoa: sekuentzia hautsiezina, mendebaldea, beti erdian

Hona hemen sistemaren gako nagusia eta, agian, harrigarriena: ezinezkoa da haizea hegotik iparrera tupustean igarotzea, edo alderantziz. Inoiz ez. Beti dago derrigorrezko geltoki bat tartean: mendebaldeko haizea. Prozesu logiko honek bi noranzko ditu, baina araua ez da inoiz hausten.

Lehen norabidea Iparra --> Mendebala  --> Hegoa da. Baina prozesua alderantziz ere gerta daiteke, hain zuzen ere azken egunotan erasan diguna: Hegoa -> Mendebala -> Ipar(-mendebal)a. Hego haize gozo batetik abiatu, mendebaldeko haizeak jo eta, azkenik, ipar haize hotzak gogor inarrosi gaitu. Gako hau ulertzeak ezagutza praktikoa ematen digu: hego haizea izaten dugunean, badakigu hurrengo aldaketa handia mendebaldetik etorriko dena, eta ez gaitu bat-bateko iparraldeko enbata batek ustekabean harrapatuko.

3. Gakoa: arotitzaren erabateko jakinduria

Eta nola laburbiltzen du antzinako jakituriak aurreko bi gakoek deskribatzen duten sistema oso hau? Dena biltzen duen arotitz soil baina boteretsu batekin. Lege meteorologiko hau formula poetiko bihurtzen duen esaera zaharrak honela dio:

"Iparra bebil eta mendebala bego, hegoa gero."

Erabateko jakinduria dario arotitz horri. Lerro bakar batean, gure klimaren gorabeheren funtsa biltzen du, aurreko bi gakoen legea ezin hobeto gauzatuz. Adituek ere ondo asko dakite gure lurraldean haizearen norabide aldaketa bortitz hori, hegotik iparrera tupustean, ezinezkoa dela. Beti izango dugu mendebaldea bitartekari gisa, zorionerako edo zoritxarrerako. Arotitz hau ez da esaera bat soilik, belaunaldiz belaunaldi gorde den eredu zientifiko bat da.

Ondorioa: azken gogoeta

Ikusi dugun bezala, Euskal Herriko eguraldiaren itxurazko kaosaren atzean eredu argi eta logiko bat dago, arotitz zahar batek modu bikainean gordetzen duena. Gure arbasoen behaketa zorroztasunari esker, haizearen dantza konplexua ulertzeko formula sinple bat dugu eskura: ez sineskeria bat, baizik eta zientziak gaur egun baieztatzen duen eredu enpiriko bat.

Hemendik aurrera haizearen norabideari arreta handiagoz erreparatuko diozu? Zein beste antzinako jakituria ari gara galtzen gure eguneroko bizitzan, begi-bistan izan arren ikusten ez ditugunak?