"Denboralea" ez da beti denboralea

 

Ekaitzetatik haratago: 'Denborale' hitzaren lau esanahiak

Sarrera: ekaitza baino askoz gehiago

Seguru zaude "denborale" hitzaren esanahi osoa ezagutzen duzula? Gehienok ekaitz bortitzekin lotzen dugun hitz honek —eta bere aldaera ederrek, hala nola denboral, denboale, denborala edota denporale— uste baino altxor gehiago gordetzen ditu bere baitan. Artikulu honetan, hitz bakar honen lau alderdi desberdin aztertuko ditugu, geure hizkuntzaren bihotzera doan aurkikuntza linguistiko txiki batean murgiltzera gonbidatuz. Prest?

1. Guztiok ezagutzen dugun esanahia: ekaitz basa

Hasteko, esanahirik ohikoena dugu: denboralea, ekaitz gogorra da, bereziki itsasoan gertatzen dena. Irudi indartsua da, gure hiztegian ondo errotua. Izan ere, iturriek diotenez, esanahi honekin gutxienez XVIII. mendearen erdialdetik dokumentatuta dago hegoaldeko autoreen idatzietan, bereziki gipuzkoarrenetan.

Etxabuk bere denporalea aldaeran ezin hobeto islatzen du irudi hori:

"Aita itxasoan zala denporalea sartzen bazan". — Etxabu Kontu 126.

Ez da harritzekoa esanahi hau gurea izatea. Euskal Herriak itsasoarekin duen lotura historiko estuan pentsatu besterik ez dago: gure arrantzaleak, gure balenzaleak... Itsasoa bizibide eta, aldi berean, arrisku izan da beti. Horregatik, "denborale" hitzak zentzu bereziki bizia eta errespetuzkoa hartzen du guretzat.

2. Aldaketa sotila: eguraldi txarra ez, eguraldia besterik gabe

Baina hemen hasten da benetako magia linguistikoa. "Denborale" hitzak ez du beti eguraldi txarra adierazten. Batzuetan, "eguraldi atmosferikoa" esan nahi du, besterik gabe, ona nahiz txarra izan daitekeena. Hitzaren esparrua nabarmen zabaltzen da hemen, zerbait negatibotik neutrora igaroz.

Adibide honek, msOñ2 118v eskuizkribuan jasotakoak, argi uzten du aldaketa:

"Denporaliak asistitan ez badeutsa nekazariari, guztiak mobitan dira Jaungoikoari eskaketara denporale onagatik". — msOñ2 118v.

Aipuaren gakoa amaieran dago: "denporale onagatik" eskatzen da. Horrek argi eta garbi erakusten du hitza ez dela beti ekaitzaren sinonimoa. Eguraldi onari ere erreferentzia egin diezaioke!

3. Jauzi semantikoa: eguralditik denborara

Hau da, agian, jauzirik harrigarriena. "Denborale" hitzak, bereziki Azpeitia (G-azp) inguruan, "denboraldi" edo "garai" baten esanahia ere har dezake. Lotura honek hitzaren jatorri posiblearekin konektatzen gaitu zuzenean: denbora. Kasu honetan, hitzak eguraldiaren kontzeptua erabat alboratzen du, denbora-tarte bat adierazteko.

Adibide honek erabilera hori erakusten du:

"Denborale puska bat Rieti ta bere inguruetan igaro onduan". — Bv AsL 66.

Are gehiago, ZestErret hiztegiak adibide zoragarri bat ematen digu, non denboale aldaerak "denboraldi" esanahitik "aspaldi" esanahira nola lerratzen den erakusten duen:

"Jundaneko denboalian [...], aspaldi, duela asko" — ZestErret

Ez al da liluragarria hitz bakar batek nola ehuntzen dituen ekaitz baten berehalakotasuna eta urtaro baten iraupena?

4. Kontzeptua luzatuz: denbora luzea

Aurreko adibideak bidea ireki digu azken esanahira iristeko. ZestErret hiztegiak jasotzen duenez, denboale aldaera espezifikoak "denbora asko" adieraz lezake, besterik gabe. Jada ez da denboraldi bat, iraupen huts bat baizik.

Definizioa zuzena eta argia da:

"Denboale, denbora asko" — ZestErret

Hemen, hitzak bere azken jauzia egin du. Eguraldiarekin zuen lotura guztia galdu du, denboraren iraupen luze bat adierazteko soilik. Bidaia semantikoa osatu da.

Ondorioa: unibertso bat hitz batean

"Denborale" hitzarekin bidaia labur bat egin dugu: itsasoko ekaitz bortitz batetik hasi, eguraldi neutrora igaro, denboraldi batera jauzi egin eta, azkenik, "denbora luze" soil bihurtu da. Hitz xume batek gure arbasoen bizimodua, haien harremanak eta denboraren pertzepzioa nola gordetzen dituen erakusten digu. Euskara bizirik dagoen altxor bat da, eta hitz bakoitza mapa bat da, esploratzeko zain.

Zenbat altxor gehiago egongo dira gure eguneroko hiztegian ezkutatuta, deskubritzeko zain?