Haizearen istorio magikoa
Ane leihotik begira zegoen, udazkeneko hostoak airean dantzan ikusten. Eskolan ikasi berri zuen definizio sinplea etorri zitzaion gogora: "haizea mugitzen den airea da". Baina Anerentzat, egun hartan, haizea askoz gehiago zen. Ez zen soilik airea; abestia zen, sekretuak xuxurlatzen zituen indar ikusezin bat. Ile harroak laztantzen zizkion, eta udazkeneko lur hezearen usaina ekartzen zion biriketara. Ez zen airea soilik; lurraren arnasa zen, antzinako istorioz betea. Sentitzen zuen nola jotzen zion aurpegian, nola astintzen zituen zuhaitzak beren sustraietaraino. Nondik zetorren indar hori guztia? Zer istorio gordetzen zituen bere ufadetan? Jakin-minak piztuta, begiak itxi eta haizearen doinuari jarraitzea erabaki zuen, bere jatorri mitologikoaren bila eramango zuen bidaia batean murgilduz.
Aneren irudimenak Eolia uharte mitikoraino eraman zuen, Eolo haizeen jainkoaren bizilekura. Han, Eolo jakintsua, bizar luzea mila ekaitzen oroitzapenekin txirikordatua, hodeizko tronu batean zegoen eserita. Bere begiek, tximisten distiraz beterik, denboraren hasieratik dantzan zebilen jakinduria islatzen zuten. Eskuetan, larruzko zorro erraldoi bat zuen, eta Aneri azaldu zion han gordetzen zituela munduko haize guztiak, eta egoki iruditzen zitzaionean bakarrik askatzen zituela.
"Lau dira nagusiak," esan zion Eolok, bere ahotsak trumoiaren oihartzuna zuela, "eta bakoitzak izaera bat darama berekin, gero munduko herri bakoitzak bere erara izendatu eta ulertuko duena. Haien konbinazioetatik sortzen dira gainerako guztiak".
Anek, liluratuta, munduko beste haize batzuei buruz itaundu zion. Eolok, irribarrez, zorroaren ahoa zertxobait ireki zuen, eta ufada berriak atera ziren dantzan, bakoitza bere nortasun eta doinuarekin.
Eoloren zorrotik askatutako haizeek munduari bira eman zioten, bakoitzak bere lurraldeko izaera erakutsiz. Batzuk oldarkorrak ziren, beste batzuk lasaiak; batzuk hotzak, beste batzuk itogarriak. Haizeen sinfonia bat zen, munduko txoko guztietako oihartzunez osatua:
• Mistral frantziarra, hotz eta zakar, haranak garbitzen.
• Siroco siziliarra, bero eta hautsez betea, Afrikako arnasa ekarriz.
• Pampero argentinarra, bortitz eta lehorra, Andeetatik lautadarantz.
• Ziertzo espainiarra, sarkor eta lehorra, Ebro ibarrean barrena.
• Tramontana katalana, mendietatik jaisten den ipar-haize indartsua.
Haize horiek bidaiatzen segitu zuten, eta Euskal Herrira iristean, mendi eta haranetan barrena sartu ziren. Hemen, haize bakoitzak izen berri bat hartu zuen, eta bertako jendearen bizitzan eta jakindurian txertatu zen, belaunaldiz belaunaldi transmititutako esaera zaharretan bizirik iraunez.
Aneren irudimeneko bidaia amatxiren sukaldean amaitu zen. Amatxik, haizearen doinua entzuten ari zela, irribarre egin zion. "Haizeak ez du soilik hostoak mugitzen, maitea. Istorioak eta jakinduria dakartza", esan zion, eta antzinako esaerak errezitatzen hasi zen:
"Egoaize putzerre, berak busti ta berak leortu"
"Hego-haizeak guraritsua dela esan nahi du, maitea. Besarkada epel batekin etor daiteke, eta, ohartzerako, malko bustiak utzi dizkizu aurpegian. Baina ez larritu, haserrea bezain azkar joaten zaio, eta berak ekarritako hezetasuna berak lehortzen du eguzkiarekin".
"Aize t’euri, axariaren eztaiek"
"Eta honek erakusten digu, eguraldirik petralenaren erdian ere, naturak ezusteko opariak egiten dizkigula. Pentsa, haizea eta euria batera datozenean, eguzki izpi batek lainoak zeharkatzen dituenean, azeria ezkontzen ari dela esaten zuten gure arbasoek. Edertasuna, ustekabekoena, une ilunenetan ere ager daiteke".
"Aize egoa, andren gogoa"
Amatxik barre txiki bat egin zuen. "Hego-haizea emakumeen gogoa bezain aldakorra eta aurreikustezina dela dio esaerak. Batzuetan laztan goxoa da, besteetan haserre bizia; sekretuak xuxurlatzen dizkizu belarrira, eta hurrengo unean zure hitzak eramaten ditu urrutira. Ulertezina, baina liluragarria. Ikusten, Ane? Eolok askatutako Austro epel eta hezea da gure hego-haizea, baina hemen gure izaera eman diogu, gure sentitzeko modua. Baina badago haize bat are misteriotsuagoa dena, naturaz gaindiko indarrekin lotzen dena...".
Amatxik elekatzen amaitu orduko, bat-batean, haizeak indar handiagoz jo zuen. Lorategian, orbelak eta hautsa altxatu eta biraka hasi ziren, zurrunbilo txiki baina indartsu bat osatuz. Zirimola zen. Aneren begiak harrituta zabaldu ziren.
"Ikusten?", esan zion amatxik ahots apalez. "Ez da airea bakarrik. Antzina, jendeak uste zuen horrelakoetan indar magikoak zeudela. Batzuek "sorgin-haize" deitzen zioten, sorginen dantza zela pentsatuz. Beste batzuentzat, "iratxo-haize" zen, iratxo bihurriek sortua. Eta egunik ilunenetan, deabruaren lana zela esaten zuten. Baina gehiago zegoen, maitea. Gure lurretan, izen gehiago zituen. Bolibarren, adibidez, "Mari txiker" bera zela esaten zuten, gure damaren agerpen txiki bat. Eta Etxalarren, berriz, Akelarre baten zurrunbiloa ikusten zuten hor, sorginen bilkuraren oihartzuna airean".
Zirimola desagertu zenean, isiltasuna geratu zen. Anerentzat, haizeak esanahi berri bat hartu zuen. Jada ez zen soilik fenomeno bat; mitoz, sinesmenez eta sekretuz betetako izaki bizidun bat zen.
Egun hartatik aurrera, Anek haizea modu desberdin batean entzun zuen. Ulertu zuen "mugitzen den airea" baino askoz gehiago zela: kulturen memoria, antzinako jainkoen arnasa eta herrien jakinduria garraiatzen zuen mezularia. Haize bakoitzak, ufada bakoitzak, istorio bat kontatzen zuen, belaunaldiz belaunaldi bizirik iraun duten kondairen eta esaeren oihartzuna.
Haizeak ez du memoria soilik gordetzen; galderak ere egiten dizkigu. Eta erantzunak, askotan, isiltasunean baino ez dira entzuten, hostoen arteko bere xuxurlan.
Orain, zuk ere, haizeak jotzen duenean, arreta jarri. Gelditu zaitez une batez eta entzun. Agian, zuk ere entzungo duzu bere xuxurla, munduko istorio magikoak kontatzen.
Iruzkinak