Euria esateko hamaika modu: euskarak ezkutatzen dituen bost sekretu harrigarri

Hemendik hartua

Sarrera: Euria baino zerbait gehiago

Euskal Herrian euria eguneroko kontua da, gure paisaiaren soinu-banda eta gure lurraren berdetasunaren arrazoia. Baina fenomeno arrunt horren atzean, gure hizkuntzak altxor harrigarriak ezkutatzen ditu. Euskarak ez du euria soilik deskribatzen; mundua behatzeko, sailkatzeko eta sentitzeko modu oso bat gordetzen du bere baitan. Altxor hori ulertzeko, "adimen-begia" kontzeptua ezagutu behar dugu: hizkuntza bakoitzak mundua ikusteko duen modu berezia, errealitatea kodetzen duen barne-logika. Goazen, bada, euskararen adimen-begiak euriari buruz gordetzen dituen bost sekretu harrigarri deskubritzera.

1. Azeria Japonian ezkontzen da eguzkia eta euria ari duenean

Eguzkia eta euria aldi berean gertatzen direnean, euskarak izen asko ematen dizkio fenomeno bitxi horri. Baina, zalantzarik gabe, deigarriena Azeri-ezkontza da. Irudi poetiko eta misteriotsu horrek, ordea, uste baino sekretu sakonagoa gordetzen du. Harrigarriena da Euskal Herritik milaka kilometrora, Japonian, fenomeno berari Kitsune no yomeiri deitzen diotela, hau da, hitzez hitz, "azeriaren ezkontza".

Lotura ez da kasualitate linguistiko bat soilik; sakonagoa da. Japonian, Kitsune no yomeiri ospakizunak herri batzuetan euria eskatzeko erritual gisa egiten dira, zorte ona eta, ondorioz, prezipitazioak erakartzen dituela uste baita. Lotura kultural sinestezin horrek erakusten du adimen-begiak, batzuetan, distantzia eta denbora gainditzen dituzten irudiak partekatzen dituela. Anjel Lertxundik ederki jasotzen du azeriak gure kulturan duen izaera anbiguo hori:

"Sirimiriari deitzen zaio horrela, oilo-lapurretan egin eta gero sirimiria hasi zen batean arrastoak utzi zituelako lurrean. Azeri bat hiltzen zuenak oilasko bana jasotzeko eskubidea zuen inguruko baserrietan. Azeriaren ezteia edo azeriaren bataioa deitzen zaio, berriz, eguraldi euri-eguzkitsuari. Azeriak ezkutatzeko abilezian, anbiguotasunean alegia, oinarritzen du bere maltzurkeria..."

2. Euria erasotzaile bat denean

Euri-jasa bortitz batek harrapatzen gaituenean, adimen-begiak ez du ur kantitate handi bat soilik hautematen. Euskarak erakusten digu fenomeno hori ia eraso fisiko bat bezala sentitzen dugula. Ez da kasualitatea eraso eta erauntsi hitzek fonetikoki eta semantikoki hain lotura estua izatea. Euri-erauntsia ez da euri asko soilik, indarrez eta ia intentzioz datorren oldarraldi bat da.

Are gehiago, zaparrada hitz ezaguna zapar onomatopeiatik dator. Horrek esan nahi du gure adimen-begiak ez diola hainbeste erreparatzen erortzen den ur kantitateari, baizik eta euri-tantek lurra jotzean sortzen duten hotsaren intentsitateari. Hizkuntzak agerian uzten du eguraldiaren indarra ez dela fenomeno neutro bat, baizik eta ia beligerantetzat hartzen dugun indar aktibo bat.

3. Kuku-izerdia, atun-adurra eta euli-pixa: euri xehearen poesia

Euri bortitzak erasoa badakar gogora, euri xeheak irudimen poetiko eta umoretsuena pizten du. Horren adibide dira hiru metafora paregabe hauek:

• Kuku-izerdi: Kortezubin jasotako termino honek euri hutsal eta ia nabariezina deskribatzen du. Adimen-begiak kukuaren alferkeriaren folklorearekin lotzen du. Kukuak, bere kumeak beste habia batzuetan hazten uzten dituenez, ia izerdirik egiten ez duen animalia da. Hortaz, "kukuaren izerdia" ia existitzen ez den euri hori da.
• Atun-adur: Lekeition, itsasoari hain lotutako herrian, "euria oso xehea" (lluvia muy menuda, jasotzen denez) deskribatzeko erabiltzen da. Metafora zuzena eta indartsua da: adimen-begiak arrantzatu berri den atunari darion likido fin eta likatsarekin alderatzen du sirimiri ia ikusezin hori.
• Euli-pixa: Lapurdin jasotako termino honek ez du azalpen handirik behar. Umore zuzen eta herrikoiarekin, gure arbasoek euri ziztrin hori euli baten pixarekin parekatzen zuten, bere huskeria eta kantitate hutsala modu gogoangarrian adieraziz.

Termino hauek erakusten dute hizkuntza ez dela deskriptiboa soilik. Gure arbasoen mundu-ikuskera gordetzen dute, umorea, eguneroko bizimodua eta naturarekiko behaketa zorrotza uztartuz.

4. Zaldizkoak zerumugan

Denok ikusi dugu noizbait: urrutian, zerumugan, goitik beherako euri-zutabe ilunak agertzen dira, ekaitza datorren seinale. Irudi bisual indartsu horri euskaraz zaldizkoak deitzen zaio, eta Oñatin jaso den arren, Gerhard Bähr hizkuntzalariak adierazi bezala, euskalki guztietan zabaldutako terminoa da. Adimen-begiak euri-jasa horiek zerutik datozen zaldun gisa ikusten ditu.

Irudi hau ez da soilik gurea. Bähr-ek berak nabarmendu zuen bezala, metafora bera germaniar kulturetan ere existitzen da, hizkuntzen arteko lotura sinboliko sakonak agerian utziz.

"No puede menos de acordarse de esto el que en vascuence se llame comúnmente en todos los dialectos zaldizko, es decir, “jinete” a la columna de lluvia."

5. Euria sailkatzeko bi modu: zientzia vs. kultura

Euskarazko datu-baseek 1104 sarrera dituzte euriari lotuta. Kopuru izugarri horrek erakusten du euria sailkatzeko dugun beharra eta gaitasuna. Baina nola sailkatzen dugu? Bi modu kontrajarri daude:

• Sailkapen zientifikoa: Meteorologiak euria modu objektiboan sailkatzen du, batez ere bi aldagai erabiliz: tanta-diametroa eta erortze-abiadura. Horrela bereizten ditu lainotik datozen tantak, zirimiriak edo zaparradak.
• Sailkapen etno-semantikoa: Euskal adimen-begiak, ordea, sailkapen askoz konplexuago eta aberatsagoa egiten du. Ez da soilik ur kantitatean oinarritzen, baizik eta sei ardatz nagusitan egituratzen du euriaren esperientzia: Izaera (nolakoa den), Kantitatea (zenbat den), Kalitatea (ona ala txarra den), Jarduera (nola egiten duen), Denbora (noiz eta zenbat irauten duen) eta Espazioa (nondik datorren eta non gertatzen den).

Aberastasun lexiko hau ez da kasualitatea. Euskal Herriko klimaren garrantziaren eta gure hizkuntzak bizitako esperientzia kodetzeko duen gaitasun paregabearen isla zuzena da.

Ondorioa: Adimen-begiaren leihoa

Ikusi dugun bezala, hizkuntza hitz-zerrenda soil bat baino askoz gehiago da. Kultura baten arimara, bere "adimen-begira", irekitako leihoa da. Euskarak euriari buruz irakasten diguna da mundua ez dela bakarra eta objektiboa, baizik eta gure hizkuntzak ematen dizkigun tresnekin eraikitzen eta interpretatzen dugula.

Hurrengoan euria hasten duenean, zer ikusiko du zure adimen-begiak: tanta-diametroa ala zerutik datozen zaldizkoak?