Martxoaren azken tranpa: Zozomikoteen sekretuak eta mugaz gaindiko kondairak

 

Martxoaren amaiera garai bitxia izaten da gure lurretan: neguak, amore eman nahi ez balu bezala, bere azken hats izoztua botatzen du udaberriaren atarian. Fenomeno aldakor honi, non eguzki gozoak eta ekaitz gordinak ordu gutxitan tartekatzen diren, "Zozomikoteak" deitzen diegu. Baina kontzeptu hau, eguraldi kaxkarreko tarte bat baino askoz gehiago, denbora-nozio sakon bati lotutako tradizioa da. Galdera bat datorkigu burura: gurea bakarrik al da artzain harroari eta martxoaren mendekuari buruzko elezahar hau? Erantzunak gure kulturaren izaera unibertsalera eta bizilagunekin dugun lotura harrigarrira eramango gaitu.

Artzainaren harrokeria: Martxoari iseka egitearen ondorioak

Jose Migel Barandiaranek (1972) arreta handiz jaso zuen Zozomikoteen atzean dagoen funts mitologikoa. Kontakizunaren ardatza naturarekiko errespetu falta da. Kondairak dioenez, martxoaren amaieran artzain harro batek hilabeteari iseka egin zion, bere bildotsak salbu zeudela uste zuelako. Erronka horrek martxoaren haserrea piztu zuen, eta hark, apirilari laguntza eskatuta, zigor beldurgarria prestatu zuen.

Barandiaranek jasotako testuan, martxoaren eta apirilaren arteko itun gaiztoa honela geratu zen grabatuta:

Artzainak esan zuen harrokeriaz: «Martxo, Martxo diat esker gaizto, nere bildotsik eskaxenak hamar oiñian salto». Martxoak orduan: «Apirilla biribilla, hik emaizkidak bi egun da erdi, nik emango dizkiat beste bi t'erdi; atera daiogun begia artzai gaizto honi».

Garrantzitsua da xehetasuna: euskal tradizioan bi egun eta erdi dira martxoak apirilari eskatzen dizkionak. Ondorioa tragikoa izan zen: trumoiak eta elurrak artaldea suntsitu zuten, eta artzainak, bere aharia bizkarrean hartuta ihesi zihoala, animaliaren adarkada bat jaso zuen. "Begia ateratzearen" pasartea ez da soilik istripu bat, harrokeriaren aurkako metafora gogor eta gordina baizik.

"Zozomikoteak" ez dira gureak bakarrik: Gaztelako oihartzuna

Askotan pentsatu ohi dugu gure elezaharrak isolatuak direla, baina Jose Ignacio Zabalak (2000) harridura puntu batekin egiaztatu zuen Zozomikoteen kontua askoz zabalagoa dela. Madrilgo Meteorologia Institutu Nazionalaren (INM) Almanakan, Gaztelako bertsio ezaguna topatu zuen: "Dijo marzo al pastor: con tres días que me quedan y tres que me preste mi hermano abril, he de poner tus ovejas a parir".

Hemen ñabardura kualitatibo bat dago: gurean "bi egun eta erdi" direlarik ere, Gaztelako tradizioan hiru egun eskatzen dizkio martxoak bere "anaia" apirilari. Deserosoa suerta dakiguke "geure-geuretzat" genituen kontu hauek kanpoko iturrietan aurkitzea, baina horrek erakusten du herri-sinesteak ez direla muga politikoetan gelditzen; muga klimatiko eta kultural zabalago bati erantzuten diote.

Zozoak, habiak eta folk-rock frantziarra

"Zozomikote" hitzaren etimologiak ere arrasto argiak uzten dizkigu. Orixek, Euskaldunak poema sortan, "zozo mikote" edo "zozobikote" kontzeptua zozoak bikoka kabiak egiten hasten diren garaiarekin lotu zuen. Orixeren bertsioak irudi indartsuak gehitzen dizkio elezaharrari: apirilak utzitako egunen ondorioz, artaldea "erreka ezin pasaz ito" zela dio, eta bildots aulenek ere "zazpi oin salto" egiten zutela.

Interesgarria da Pello Zubiriak (2005) egindako lotura: Frantziako Malicorne folk taldeak bere diskoetako batean tradizio bera aipatzen du. Kasu horretan, protagonista animalia bat da: txoria. Martxoak apirilari egunak eskatzen dizkio helburu bakar batekin: "txoriaren arrautzak habian izozteko". Frantsesez zozoari merle deitzen zaio, eta Europako hainbat txokotan, istorioaren muina zozoa bere habian zigortzea da.

Europako bertsioak: atsoak, behizainak eta maitagarriak

J. P. Chassanyren ikerketek (1989) erakusten dute kondaira hau Europa osoko iruditerian dagoela txertatuta, tokian tokiko izenekin baina egitura berdinarekin:

• Bas Vivarais (Lozère): Garai honi "Los vacheïrious" (behizainak) deitzen diote. Kondairak dio atso batek martxoari erronka bota ziola, eta martxoak apirilari hiru edo lau egun eskatu zizkiola atsoa akabatzeko. Atsoak ezin izan zuen bere txahal jaioberria atera, eta bazkarik gabe hil zen. Hemen agertzen da "avrilados" kontzeptua, apirilaren hasierako egun gaiztoak izendatzeko.

• Auvergne: Artzaintsa gazte batek eguzkiari pozarren oihu egin zionean, martxoak mendekua hartu zuen apirilari hiru egun eskatuz artalde osoa hiltzeko.

• Korsika: Artzain txiki baten harrokeria zigortzeko, martxoak apirilari ("ene anaia") hiru egun eskatu zizkion: "O Apri tu me fratedu / Impresta tre di li to di...".

• Vosgos: Eskualde honetan maitagarri gaizto bat da protagonista. Hark ere apirilari egunak eskatzen dizkio zozoa (merle) bere habian izozteko mehatxuarekin.

Kulturaltasunaren "adimen-begia": Hausnarketa sakon bat

Zozomikoteen inguruko guzti honek teoria garrantzitsu batera gaituzte: euskaldunon iruditeria ez da uharte isolatu bat. Gure "adimen-begiak" kontakizun unibertsal hauek jaso eta gure testuingurura moldatu ditu mendeetan zehar. Horren adibide garbia da Urdiaingo kasua: han martxoaren 30ean "Artzai-eguna" ospatzen da, elezaharreko datarekin eta sinbolismoarekin bete-betean bat eginez.

Honek guztiak nire teoria sendotzen du: euskal hiztunon kultura-artekotasuna nabarmena da. Ez dugu "kopiatu", baizik eta geure inguruko herrien eraginez gure buru-iruditeria moldatu dugu, izaera propioa emanez. Zozomikoteak gureak dira, bai, baina gizateriaren oihartzun zahar baten parte ere badira.

Ondorioa

Hurrengoan, martxoaren amaieran eguraldiak bat-batean txarrera egiten duenean, gogoratu artzain harroaren istorioa edo zozoaren habia izoztua. Gure arbasoek naturaren zikloak azaltzeko modu bera erabiltzen zuten Pirinioetan, Alpeetan zehar edo Gaztelako ordokian.

Mugaz gaindiko kondaira hauek gogorarazten digute uste baino lotura estuagoak ditugula gure auzokideekin. Eta zu, hurrengo ekaitza datorrenean, artzainaren harrokeriaz oroituko al zara, ala zozoaren biziraupenaz?