Euriaren hamaika aurpegiak: Euskal Herriko altxor linguistikoa eta haren sekretu harrigarriak
Euskaldunontzat euria ez da zerutik erortzen den ur-tanta multzo soil bat; gure paisaiaren, gure izaeraren eta, batez ere, gure pentsamenduaren osagai nagusia da. Batzuentzat aspergarria edo bustia izan daitekeen horrek, euskal hiztunaren begietan mundu oso bat zabaltzen du. Gure hizkuntzaren datu-baseetan euriaren inguruko 1104 nozio espezifiko jaso izana ez da kasualitatea, herri honek zeruari begira eman dituen mendeen lekukotza baizik. Blog post honetan, kopuru harrigarri horren atzean dauden bitxikeria, ñabardura eta sekretu linguistikoak arakatuko ditugu, euskal "adimen-begiak" euria nola deskodetzen duen ulertzeko.
2. 1104 modu euriaren inguruan: hiztegiaren oparotasuna
Euskaldunok euriari diogun arreta ez da soilik meteorologikoa, etnosemantikoa baizik. 1104 nozio horiek 49 azpi-kategoriatan antolatuta daude, euriaren izaera, kantitatea, kalitatea eta espazioa zehatz-mehatz deskribatzeko.
"Adimen-begia ahalmentsua da oso eremu oparo honetan."
Zergatik behar ditu herri batek hainbeste hitz? "Adimen-begi" horrek mundu inanimatua animatzeko eta gure eguneroko inguruarekin lotzeko gaitasuna duelako. Adibidez, euri-tantei lurra jotzean ateratzen zaien burbuilari "pustila" deitzen diogu leku askotan. Bitxia bada ere, hitz horrek berak "astoaren gorotza" ere esan nahi du. Metafora indartsu honek erakusten du euskaldunak nola lotzen dituen naturako elementuak bere mundu-ikuskeran: burbuila eta gorotza forma bera duten elementu gisa hautematen ditu gure begiak.
3. Kilometro gutxi, mundu bi: Bortzirietatik Erriberara
Gure lurraren muga estuetan, naturak bi aurpegi guztiz kontrakoak erakusten dizkigu, eta hizkuntza aberastasun horretara egokitzen da. Alde batetik, Nafarroako Bortziriak ditugu, Europako ingurune euritsuenetako bat dena. Bestetik, kilometro gutxi batzuetara, Nafarroako Erriberako hego-ekialdea dago, penintsulako lehorrenetakoa.
Distantzia geografiko laburrean dagoen alde klimatiko erraldoi horrek eragin zuzena du lexikoan. Euria nonahi dagoen lekuetan, ñabardurak biderkatu egiten dira ñabardura kualitatiboak bereizteko; euria falta den lekuetan, berriz, uraren zain dagoen herriak zeruko opariaren "egarria" islatzen du bere berbetan.
4. Japonia eta Euskal Herria lotzen dituen azeri-ezkontza
Bada fenomeno magiko bat munduko bi muturrak lotzen dituena: euria eta eguzkia aldi berean denean gertatzen dena. Euskaraz "Azeri-ezkontza" (edo azeri-ezteia) deitzen diogu. Harrigarria bada ere, Japonian irudi berbera erabiltzen dute: Kitsune no yomeiri deitzen diote (azeriaren ezkontza). Japoniarrentzat jai hauek zorte ona erakartzeko eta euria eskatzeko ospatzen dira.
Anjel Lertxundik nabarmentzen duen bezala, azeriaren irudia ezkutatzeko abileziari eta anbiguotasunari lotuta dago. Gainera, gure tradizioak dioenez, eguraldi mota horrekin sortzen den ortzadarrak botere magikoak ditu: ortzadarraren azpitik pasatzen den neska mutil bihurtzen omen da, eta mutila, berriz, neska. Trantsizio eta transformazio giro horrek ematen dio azeri-ezteiaren kontzeptuari bere kutsu misteriotsua.
5. Zaldizkoak zeruan: Metafora bisualak euri-jasatan
Urrunetik ikusten diren euri-zutabeei euskaldunok "Zaldizkoak" deitu izan diegu. Adimen-begiak elementu inanimatuak animatzeko duen joeraren adibide argia da hau. Ez gara bakarrak, ordea: germaniar herriek ere hodei lasterrak edo euri-zutabeak zaldi gisa irudikatzen zituzten, zeruan zehar doazen jinetetzat hartuz. Guretzat, euri-zutabe horiek "zaldizkoak" dira, naturari bizia eta mugimendua ematen dion hizkuntza baten ispila.
6. Zientzia eta herri-jakintza aurrez aurre: Tantaren tamaina
Meteorologia zientziak tanten diametroa eta abiadura neurtzen dituen bitartean, herri-jakintzak izen zehatzak eman dizkie fenomeno horiei, gure "adimen-begiak" hautematen duenaren arabera:
Euri-mota
Tantaren diametroa
Erortzeko abiadura
Lainotiko tanta txikiak
0,006 - 0,06 mm
0,10 - 20 cm/sg
Euri xehe-xeheak
0,06 - 0,6 mm
20 - 100 cm/sg
Zirimiriak
1 - 3 mm
150 - 400 cm/sg
Zaparradak
4 - 6 mm
500 - 800 cm/sg
7. Onomatopeien indarra: Euriaren hotsa hitz bihurtua
Euskarak gaitasun itzela du soinuak hitz bihurtzeko. Euriaren intentsitatearen arabera, gure lexikoa hots horietatik loratzen da:
• Zapar: Euri sendoaren hotsa da, eta hortik dator zaparrada hitza.
• Txir-txir, zir-zir, ziri-ziri: Euriaren jauste leun eta arina adierazteko erabiltzen ditugu.
Bitxikeria linguistiko gisa, euskarak bigarren osagaian "m" letra erabiltzen du maiz hitz berriak sortzeko errepikapenaren bidez: ziri-miri, duda-muda edo txutxu-mutxu. Baliabide honek hotsaren jarraitutasuna eta ñabardura onomatopeikoak hizkuntza-araubide bihurtzen ditu.
8. Ondorioa: Euriak blaitutako kultura bat
Ikusi dugunez, euria euskaldunontzat faktore meteorologiko bat baino askoz gehiago da. Gure historiaren, gure ingurunearen eta mundua ikusteko dugun moduaren parte da. 1104 nozio horiek ez dira hitz zerrenda huts bat, mendeetako behaketaren altxor linguistikoa baizik.
Hurrengoan euria hasten duenean, gai izango al zara jakiteko zer motatako tantak ari diren zuri begira: euri-inhar xehe bat, pustilak sortzen dituen erauntsi bat ala urrunean agertu diren zaldizkoen bisita bat?
Iruzkinak