EtnoMet (Aroaren berbaroak)

2004ko azaroaren 1ean sortua. Eguraldiaren gainean mintzatzeko gunea: zer-nolako ikuspegia daukan herriak eguraldiarekiko, zein hitz erabiltzen den ahozko euskaran fenomeno atmosferiko jakinak izendatzeko. Sasoi edo egun batzuetan dagoen eguraldiaren aitzakian, iruzkinak egiteko gunea.

2021/12/24

Euskal lexiko etnometeorologikoak edozein egoerari egiten dio aurre

2021/12/14

Eguzki zuria


    Bizkaiko zenbait herritan "lar berotzen ez duen eguzkiari" eguzki zuria esaten zaio, batez ere udagoienean eta neguan. Lekuko batzuk badauzkagu.

"Eguski suri ederra yauk gaur" (B-Gatika); "Eguski zuri da ba, goixen datorrena, argi argi datorren eguski" (B-Jatabe). Biak Iñaki Gamindek jasotakoak. Abadiñarren ustez "eguzki makala, martxokoa, adibidez" da, berau ere Gamindek eta Salterainek batutakoa. Getxoztarren iritziz, ostera, "eguzki zuriko eguna" "edoi bako egun eguzkitsuri, eguzki zuriko egune…" izaten da (Fredi Paia).

    Hortaz, egunokin, udagoieneko Euskal Montzoia iraganik, dosta gaitezen landan eguzki zuri ederrarekin!





Etiketak: , ,

2021/12/09

Elurra gilboka eta matazaka

 



                                                         


                      Hemendik hartutako argazkia

Justo M. Mokoroak (1990) bildu zuen, elurra egiten duenetan, ugaritasuna adierazteko. Gilbo berbaren esanahia argituko dugu:

   “Alakoxe nazka ematen dit gilbo orrek!” aipatutako esaldian azaltzen da itzulpen hau ondoan dagoelarik: “Qué asco me da esa espuma flotante...! Eta liburu berean Josefa Martina Mujikak esanda: “Arrikatzaren kearra dator, illauna bezela (-Illauna zeri esaten zaio?- Ontzi-gaiñetan gelditzen dan gilbo orri” eta hau ere bai: Illauna  izan (euki)-ezkero eztu balio trapuak kristal-garbitzeko. (N.B. Usada la palabra para designar la pelusa o espuma sucia de las fábricas de la post-guerra en Tolosa: Manuela Ormaetxeak)

Bestalde, gilbo gabe, gelbo berbak beste esanahi bat dauka: “iz. Hauts mataza; oihalei ateratzen zaien zuntz edo izpi modukoa. Gelboz bete zait soinekoa” (EH). Horrenbestez, gilboa ilauna edo oihalei ateratzen zaien zuntza bezalakoa da, eta elur kontuetan goitik behera egiten duen elurra gilboka dator, matazaka.

 


Etiketak: , ,

2021/11/29

Asto-karrerak

 


     Urdulizen entzuna dut zaharrenek "llover a cantaros" horri asto karrerak esaten diotela-ziotela. Noski, dagoeneko ez dira egiten egun, garai batean herri gehienetan egin ohi ziren asto lasterketak, astorik ez dago-eta ia-ia. Baina pentsatzen jarrita, asto karreretan entzungo zen zaratagatik izango zen agian hainbeste apatx arrapaladan, zarata antzekoa izango zen? (Jabi Zabala, 2005-11-17).


Etiketak: , , ,

2021/07/16

Euskal lexiko etnometeorologikoaren azterketa

 

   Azkenean, XX. mendean hasitako bidaiak irailaren bigarren hamabostaldian izango du amaiera. Atzo, uztailak 15, utzi nuen gordailuan tesia. Hainbat urtetako lana izan da: gazi-gozoak, argi-ilunak...material asko bazter geratu dira, tesia bera eratzen dutenak baino gehiago. 500 orriko ikerlana eguraldiaren inguruko herri-lexikoa aztertzeko ikuspegi etnolinguistikoa erabiliz: 6.000 hitzeko corpusa osatu, sailkatu, interpretatu eta ondorioak atera. Jakintza askotako azterketa izan da: hizkuntzak eta kulturak bat egiten duten gunea abiapuntutzat hartuta, hizkuntzalaritzaren, antropologiaren, meteorologiaren, dialektologiaren eta eta etnolinguistikaren ekarpenak ezinbesteko motorrak izan dira iragandako geltokietan barrena. Helmuga Gasteizen izango da urriaren 1ean, goizeko 10etan Micaela Portillako areto nagusian.




Etiketak: , ,

2020/03/05

Arogaitza / Eguraldi





Egunean baino egunean ugarituz doaz interneten "Severe weather"-i buruzko webguneak. Zer ote da hori? Bada, eguraldiari lotutako "muturreko fenomenoak", hala nola, euriteak, elurteak, kazkabar-aldiak, haizeteak, erauntsiak... hitz batez hondamendi handi samarrak sorrarazten dituztenak. Ugariren berri izaten dugu maiz, beste zenbaitetan, ostera, ez zaigu ezertxo ere heltzen. Kontua da, nola euskaratu behar genukeen, "severe weather" terminoa. Gaztelaniaz, zuzenean egin dute, "tiempo severo", beste hizkuntzetan antzera egin omen dute. Sarasolaren "Zehazki" Hiztegian, aroari dagokionez, "gogorra" eta "latza" dakar. Beraz, hori aukera bat izan liteke: eguraldi / aro latza. Gainera, fenomenoak kalifikatzekotan "latz" adjektiboa erabil genezake. Beste aukera bat arogaitza da. Hori atseginago dut; izan ere "gaitz" berbaren adieretariko bat "handia", "itzela", "ikaragarria" da. Bestalde, tradiziorik ere badauka. Hauxe dakar Orotarikoak:

arogaitz (S ap. Lh). Tempestad. "Tempête" Lh. Zure aitenganik jin zaikün usantza hun bat dela inhaziaren ikhusteari zenhatzia eta othoitzen egitia Eliza Ama Saintak lethariñetan ezari hitzen erraitez: Durundatik eta arogaitzetik begira gitzazü, Jauna! Eskual 31-7-1908 (ap. DRA)
Hona hemen aro gaitzari buruzko bi esteka:

http://www.essl.org/ESWD/
http://www.tiemposevero.es/

Etiketak: , ,

2020/02/27

12. Goizeko lainoa (Euskararen Herri Hizkeren Atlasa)




Euskaltzaindiak aurrera eramandako lan eskerga eta sakonari jarraituz, gaurkoan, goizeko lainoa izango dugu berbabide. Honako hitz hauek dira nagusi gure hizkeretan: laño, belaño, azapilaño, lañabera, erlaño, errekalaño, bruma, gandu, lauso, lanbro, zarrazoi, sereno eta terral.




 
Contador gratis contadorplus.com -----------------------------------------------------------------