EtnoMet eta Aroaren berbaroak

 

Azaroa negurako trantsizio hotz, heze eta iluna dela pentsatu ohi dugu gaur egun. Baina nola ikusten zuten hilabete zehatz eta kritiko hau gure herri-jakintzak eta arbasoek beren eguneroko bizimoduan? Gure atsotitz zaharrek zein euskalkietako izen historikoek natura eta neguaren etorrera ulertzeko modu izugarri praktiko, harrigarri eta aberatsa erakusten digute. Hizkuntzaren eta herri-jakintzaren bidez, azaroaren inguruan gordetzen den egiazko paisaia, lan-erritmoa eta pentsamendua ezagutuko ditugu.   1. Nola deitu izan diote azaroari? Izen bera, lurrari lotutako istorio bat Gaur egun azaro hitza orokortuta badago ere, euskal lurralde zein euskalkiek izen ugari eta adierazgarriak erabili izan dituzte hilabete hau izendatzeko. Izen horiek aztertuz gero, hizkuntzaren bilakaera interesgarri bat ikus dezakegu: lan agrario praktikoari lotutako hitzetatik hasi eta egutegian beren kokapena adierazten duten izenetaraino. Zuberoko Eskiulan, esaterako, gorotzil deitzen zitzaion; Arantzazu E...

  Azaroaren 27an, egubakoitzarekin, arratsaldeko 19:00etan aurkeztuko dugu Roberto Altunak eta biok Oñatiko Kultura Etxean, aurton taxutzen jardun dugun gida hau. Oñatiko berbez osatutako gida meteorologikoa eta astronomikoa, baina hango berben berri eman arren, edukia, gai honetaz ikasteko irrika duen ororentzat da, testuak orokorrak eta dibulgatiboak dira-eta. Liburuaren hitzaurrea hauxe duzue:  Ortzia, gure arbasoen liburu irekia Gaur egun, gure sakelako telefonoetan begiratu bakar batean jakin ohi dugu bihar euria egingo duen ala ez. Datu meteorologikoak, sateliteak eta algoritmoak ditugu gure esanetara. Baina ez da hain aspaldikoa oraindik ere gure ingurunea ulertzeko modu bakarra ez zena. Oraindik bizirik dugu gure memorian baserritar zaharren behaketa zorrotza, hodeien koloreari, haizearen norabideari edota txori eta animalien portaerari erreparatzen ziena. Jakintza hura ez zen zientzia hutsa; bizirik irauteko estrategia soila zen, naturarekiko elkarrizketa etengabea. B...

Nola begiratzen diogu zeruari gaur egun eguraldia igartzeko? Eta nola gordetzen dira antzinako ohitura eta hitz horiek gure historian zehar? Mendeetan zehar, gizakiak zeruko hodeiei, haizeari eta izarrei begiratu die bihar zein eguraldi egingo duen jakiteko. Natura behatzeko era hori eta antzinako euskal gizartearen babes-beharra ezin hobeto islaturik geratu dira gure hizkuntzaren lekukotasun zaharrenetan. Joanes Leizarragak 1571n argitaratutako Testamentu Berria—eta berarekin batera idatzi zituen hiztegi-eranskinak, Kalendrera eta Katexismea—euskararen altxor preziatua dira. Testu teologiko hutsetik haratago, multzo honek ate bakarra irekitzen digu XVI. mendeko euskaldunek natura eta zerua nola ikusten eta adierazten zituzten ulertzeko. Igorziria eta Babazuza – Natur fenomenoen hiztegia Leizarragaren idazlanetan eta atzeko hiztegi-oharretan agertzen den ekaitz eta giro-terminologia izugarri aberatsa da. Gaur egun ohikoak ditugun hitzen ondoan, XVI. mendean erabiltzen ziren beste termi...

1. Sarrera: euria bera baino ugariagoak diren hitzak Euskaldunok euria adierazteko dugun hiztegi oparoa eta zehatza ikusgarria da. Fenomenoei izena emateko orduan, euskal hiztunen adimen-begia —hau da, inguruneko fenomenoak ikusteko, hautemateko eta izendatzeko modu berezia— ezinbesteko tresna bilakatzen da. Euriaren eremuan, muga lausoa dago bi kontzeptu nagusiren artean: euri-zaparrada eta euri-erauntsi. Jasotako datuek erakusten dutenez, euri-zaparrada kontzeptuan bi noziok egiten dute bat: denbora laburrean ur kantitate ugaria erortzea. Aldiz, euri-erauntsi terminoak fenomenoa luzeagoa eta ugaria dela adierazten du berariaz. Bi terminoen arteko muga beti argia ez den arren, adimen-begiak ñabardura bakoitzari bere tokia ematen dio. 2. Onomatopeien magia eta z\_r- soinu multzo indartsua Onomatopeiek izugarrizko garrantzia dute euriaren ugaritasuna eta bortizkeria adierazteko. Hiztunen adimen-begiak euri-jasak sortzen duen zalaparta biltzen du hitz soil batzuetan, hala nola barrasta, ...

1. Sarrera: Denboran atzera egiteko leiho bat Imajinatu une batez 1653. urteko Bilbon zaudela. Rafael Mikoleta izeneko gizonak luma hartu eta Modo Breue de aprender la lengua Vizcayna eskuizkribua idazteari ekin dio. Lehen begiratuan, euskara ikasteko gidaliburu soil bat dela eman dezake, baina dokumentu hori hiru mende baino gehiago atzerago eramaten gaituen benetako denbora-makina bat da. Hiztegi zahar batek ez ditu soilik hitz hilak gordetzen; bere orrialdeen artean, garai hartako bizimodua, etxeko giroa eta, batez ere, gure asabek ortziari begiratzean sentitzen zutena pilatzen dira. Gai da XVII. mendeko testu bat orduko goiz hotz baten bizitasun gordin eta poetikoa gaur egunera ekartzeko? 2. Haizea, sudurrak ebakitzeko gai denean Mikoletaren testuan agertzen den aipamenik deigarrienetako bat haizearen indarrari eta hotzari buruzkoa da. Ez da deskribapen meteorologiko soil bat, eguneroko sentsazio fisiko baten isla bizia baizik. Testuan " axechu ozbat " aipatzen da, gazte...

Jon Mikel Intsaustiren argazkia  1. 700 artikulu, milaka oroitzapen: 2004ko azaroaren 1etik gaurdaino Duela 22 urte, 2004ko azaroaren 1 hartan, asmo soil baina grinatsu batekin hasi ginen zeru-lurren arteko zubiak eraikitzen: "Aroaren berbaroan" bloga jaio zen. Gaur, 700. artikuluaren atalasean gaudela, bidaia hau ez dela datu meteorologikoen bilduma hutsa izan konturatzen naiz. Gure asaben begirada berreskuratzeko ahalegina izan da, euskal kultura digitalerako eta gure ondare immaterialaren babeserako ezinbesteko erreferente bihurtu dena. Zuek, irakurleok, hasieratik izan zarete proiektu honen bihotza. Zuon konplizitateari esker igaro da EtnoMet blog pertsonal bat izatetik ikerketa-eremu sendo bat izatera. Bidaia hau ez da soilik hodeiei buruzkoa izan; denbora ulertzeko eta munduan egoteko modu baten kronika bizia baizik. Eskerrik asko bi hamarkada hauetan hitzen eta haizeen artean bidelagun izateagatik. 2. Egutegirik gabeko denbora: natura interpretatzeko seinale-sistema Gu...

Hemendik hartua 1. Sarrera: ahozko tradizioaren garrantzia denboraren kudeaketan Euskal paremiologiaren azterketak erakusten digu esaera zaharrak ez direla soilik antzinako esamoldeen bilduma hutsak, nekazaritza eta abeltzaintza munduan errotutako gizarte baten kodifikazio intelektual eta pragmatikoa baizik. Testuinguru horretan, denboraren kudeaketa eta urtaroen aldaketa ulertzea ezinbesteko tresna zen biziraupenerako; natura ez zen entitate pasibo gisa hautematen, interpretatu beharreko seinale-sistema konplexu gisa baizik. Esaera hauek, ondare immaterialaren parte gisa, belaunaldiz belaunaldiko jakintza estrategikoa transmititzeko balio zuten, komunitateari egutegi formalik gabeko orientazio kronologikoa eskainiz. Ikerlari gisa, interesgarria da ikustea nola ahozko tradizioak behaketa enpirikoa eta ziklo sinbolikoa uztartzen dituen. Herri-jakituriak esperientzia kolektiboa formulazio erritmiko eta mnemoteknikoetan finkatzen du, gizarte-kohesioa eta ingurunearekiko egokitzapena berma...

1. Sarrera: Zerua, gure arbasoen liburua Gaur egun, teknologiaren bidez eguraldiaren iragarpen zehatzak eskura ditugun arren, gure arbasoentzat zerua zen kontsultatu zitekeen liburu bakarra. Behaketa zorrotz horretatik jaio zen Etnometeorologia, naturaren eta hizkuntzaren arteko elkarrizketa sakona. Euskal Herriko txoko bakoitzean, zeru gaineko formak interpretatuz, gure herriak mundua ikusteko modu berezi bat kodetu zuen hitzetan, eguraldiaren zientzia eta herri-poesia uztartuz. Hizkuntzalari eta etnometeorologo gisa, liluragarria zait ikustea nola euskarak, bere aniztasun dialektalean, hodeia izendatzeko forma ugari dituen: hodei, odei, edoi edota hedoi. Fonetikaren aldaketa horiek lurraldearen aberastasuna erakusten duten bezala, hodei-mota bakoitzari emandako izen espezifikoek baserritarren eta arrantzaleen begirada aditua islatzen dute. Jarraian, gure zeruertzaren hiztegi "ezkutuan" murgilduko gara. 2. Ahari-buruak eta zeruko iragarleak Euskal nekazaritza eta abeltzaintz...

  The concentric architecture of the Basque weather lexicon: A cognitive-cultural analysis   ABSTRACT: This article analyses the Basque ethnometeorological lexicon as a motivated system, challenging the view of language as arbitrary signs. Using an integrated framework of Embodied Cognition, Cultural Cognition, Usage-Based Linguistics and the Concentric Theory of Lexical Creation, it examines how this vocabulary arises from perception, culture and communication. A cognitive-structural analysis reveals a highly organised lexicon structured in six concentric circles of metaphorical creation, radiating from the human body to material culture, food, animals, mythology and religion. The lexicon is profoundly iconic, featuring extensive onomatopoeia, and exhibits high granularity, reportedly distinguishing over twelve types of rain. These findings support a moderate linguistic relativity, suggesting that the lexicon actively shapes a community’s environmental perception. We conclude...

  1. Sarrera: Udaren atean dagoen altxor ezkutua Ekaina ez da egutegiko orri soil bat; trantsizio sakon baten unea da, non udaberriaren azken indarrek udako argi dirdiratsuari bidea ematen dioten. Gure arbasoek, naturaren pultsuarekin bat eginda bizi zirenek, arreta handiz behatzen zioten denboraren joanari, lurraren eta zeruaren seinale ñimiñoenak ere interpretatuz. Ba al zenekien, adibidez, ekainak dozena bat izen dituela euskal herrialdeetan? Aniztasun linguistiko honek gure asabek hilabete honi zioten errespetuaren eta haren garrantziaren berri ematen digu, mundu-ikuskera oso bat gordez bere baitan. 2. Bata ez, dozena bat izen: Zer esaten digu hizkuntzak? Euskarak aberastasun harrigarria erakusten du ekaina izendatzerakoan. Eskualde bakoitzak bere betaurrekoekin begiratu izan dio hilabete honi, dela nekazaritza-lanei, dela eguzkiaren indarrari erreparatuz: • Ekain : Tradizio askotan "ekhi" (eguzkia) hitzari estuki lotua agertzen da. • Bagil edo Babaill : Bizkaiko tra...

Goizeko hamaikak dira eta, iragarpenek ohartarazi diguten gisan, "bero zakarrak" bere mende hartu du Euskal Herriko txoko bakoitza. Bilbon, adibidez, gandu trinko-trinkoak estali du itsasadarra; beroaren ondoriozko lurrun-laino itsu horrek dena biltzen du, giroa astunduz eta itobeharra kaleetara zabalduz. Maiatzaren amaieran gara, baina eguraldiak uztailaren bihotzean edo abuztuko sapa-egunetan geundekeela sinetsarazi nahi digu. Zu ere, irakurle, harrapatu zaitu itobehar honek? Ezusteko honek gure hizkuntzaren altxorretara jotzera bultzatzen gaitu. Izan ere, euskarak, bere euskalkien bidez, gaitasun harrigarria du fenomeno meteorologikoen ñabardura fisiko zein psikologikoak harrapatzeko. Beroa ez baita tenperatura altua soilik; gure herri-hizkeran, beroak izaera, asmoa eta, askotan, jenio txarra ere baditu. Bero haserrea: Eguraldiaren jenio txarra Gipuzkerazko tradizioan bada esamolde bat bereziki deigarria: "bero haserrea". Interesgarria da oso ikuspegi antropologi...

  1 . Sarrera: Beroa baino askoz gehiago Uda edo udaberriko egun itogarri horietako bat da. Eguzkiak gupidagabe jotzen du, eta hezetasunak arnasa hartzea eragozten digu. Halakoetan, "bero handia egiten du" esatea motz geratzen dela sentitzen dugu; hitz horrek ez du jasotzen gure larruazalean sentitzen dugun itomenaren sakontasuna. Filologo eta komunikatzaile gisa, gure hiztegia ez dela hitz sorta soil bat defendatzen dut: gure hizkuntza gure historia klimatikoaren "fosil-multzo" bat da. Euskarak zehaztasun ia obsesiboa du tenperatura altuen nuanzak jasotzeko, mendeetako behaketa eta biziraupenaren lekuko. 2. Sargoria gainditzen denean: Txangot  kontzeptua Gurean, "sargoria" da bero itogarria izendatzeko hitz nagusia. UZEIren Metereologia Hiztegiaren arabera, tenperatura altuek eta hezetasun handiak eragiten duten egoera da. Etimologikoki, sargori hitzaren oinarrian dagoen SAR- elementuak berak adierazten du giro horrek barneraino sartzeko duen gaitasuna. ...