Herri-jakintza azaroari buruz: zer erakusten digute gure atsotitz zaharrek?

Azaroa negurako trantsizio hotz, heze eta iluna dela pentsatu ohi dugu gaur egun. Baina nola ikusten zuten hilabete zehatz eta kritiko hau gure herri-jakintzak eta arbasoek beren eguneroko bizimoduan?

Gure atsotitz zaharrek zein euskalkietako izen historikoek natura eta neguaren etorrera ulertzeko modu izugarri praktiko, harrigarri eta aberatsa erakusten digute. Hizkuntzaren eta herri-jakintzaren bidez, azaroaren inguruan gordetzen den egiazko paisaia, lan-erritmoa eta pentsamendua ezagutuko ditugu.

 

1. Nola deitu izan diote azaroari? Izen bera, lurrari lotutako istorio bat

Gaur egun azaro hitza orokortuta badago ere, euskal lurralde zein euskalkiek izen ugari eta adierazgarriak erabili izan dituzte hilabete hau izendatzeko. Izen horiek aztertuz gero, hizkuntzaren bilakaera interesgarri bat ikus dezakegu: lan agrario praktikoari lotutako hitzetatik hasi eta egutegian beren kokapena adierazten duten izenetaraino.

Zuberoko Eskiulan, esaterako, gorotzil deitzen zitzaion; Arantzazu Egutegian (1962) jaso zenez: "gorotza barrutieri banatzeko illa, alegia". Nekazaritza-lanetan oinarritutako izendapen praktiko bera dakar hazil, hazilla edo azil izenak. Lhande eta Fedearen Propagacionea (1907) testuen arabera, honela definitzen zen garai hau:

"Hazilla da, uritearen eta agortearen arteko aro minberena."

Herria aldizkarian ere (1959-11-05) irakur daiteke: "Azilaren lau lehen egunak hotz eta lanho".

Baina nekazaritzako zereginei lotutako izenez gain, mendebalde zein ekialdeko euskalkiek neguaren atalase gisa ikusten zuten azaroa. Bizkaieran zemendi erabili izan da —F. Arrese Beitiaren olerkietan agertzen den moduan: "Agur, o, zemendiko aurrenengo eguna, / eguzki motelagaz zareana gorde"—, eta Zaraitzuko zein Erronkariko euskalkietan lehen abendu, lenabendu edo lenabentu jaso zituen Azkuek. Izen hauek erakusten dute nola pasa zen jendea lurraren lan zehatz bat izendatzetik (gorotza banatzea edo ereitea) abenduko negu ate-joka jarraitzera.

 

2. Lokatza eta euria: aberastasunaren eta garai onen ikurra

Baina nekazaritza-izenak ez dira azaroak gordetzen duen sekretu bakarra. Gaur egungo gizartean azaro heze eta lokaztua deserosoa gertatzen bada ere, gure nekazaritza-tradizioan euriteak eta lokatza ez ziren kexatzeko arrazoi, pozteko iturri baizik. Azaroko euriak datorren urterako gariaren uzta aberatsa bermatzen zuela uste zen (Azaro euritsu, urte garitsu edo Urtaro (uzta ona), bustia bada azaro).

Ikuspegi honen arabera, Santixautako azaro (euri ederra) aberastasun andixe balio zuela esaten zen. Landatzeko orduan ere, azaroko lur lokaztua abenduko lur lehorra baino askoz hobea zela azpimarratzen zen (Ereiteko, abenduko autsak baño azaroko loiak obe). Are gehiago, atsotitz zaharrek zuzenean agintzen zuten gari-azia lokaztutako lur horietara jaurtitzeko: Lastella (urria) lastozu, azaroko loiei gariya bota zoozu (egiozu).

Ideia hau atsotitz ezagun honetan biltzen da bereziki:

"Azaro loizu, urtea garizu."

Gure aurrekoentzat azaro lehor bat baino askoz hobea zen lurra uraz eta lokatzez ondo asetuta geratzea, hezetasun horrek bermatzen baitzuen udaberriko gariaren garapena.

 

3. Kontuz oskarbi soltearekin! 

Nahiz eta euria gariarentzat ona izan, azaroa eguraldi aldakor eta traidoreko garaia zela gogorarazten dute atsotitzek. Udazkeneko oskarbi garbiek eta tenperatura aldaketek arreta eskatzen zuten, eta giro ilun zein argien arteko kontrastea handia zen sasoian.

Atsotitz zaharrek ohartarazpen zorrotza egiten dute azaroko zeru garbien arteko iruzurrari buruz:

"Azaroko oskarbiarekin eta tabernako neska musu gorriarekin ez fiatu."

Esapide berbera aldaera honekin ere aurki daiteke herri-jakintzan: Tabernako neskatxa musu gorriarekin eta azaroko oskarbiarekin ez fiatu. Zeruko argitasun pasakor honekin batera, atsotitz zahar batek azpimarratzen du garaiko gauen aberastasuna eta izar zein ilargien dohaia: Zemendiko idergie da argiena (ilargia da argiena) eta Hazileko ortzia, neguko iguzkia.

Eguraldiaren ezegonkortasunak negu osoaren izaera iragartzen zuela uste zen (Azilla otz, negua otz; azilla bero, negua bero edo Azaroa hotz, negua motz). Egun bakarrean ere aldaketa bortitzak gertatzen zirela gogoratzen digu esapideak: San Andres, entremes, goize(a)n azaroa ta arratse(a)n ez. Horrez gain, hegoaizearen agerpena ere ohikoa izaten zen hilabete honetan: urrian eta azaroan hegoaize.

 

4. Erein eta itxaron: nekazaritza-lanak eta denboraren pazientzia

Eguraldiaren mezuak ulertuta, azaroak nekazaritza-egutegian zuen zeregin nagusia martxan jartzen zen: ereitea eta itxarotea. Soroetako lanari dagokionez, zuhaitzen hostoak erortzearekin batera iristen zen une garrantzitsuena. Atsotitzak oso zehatz adierazten du zer eta noiz landatu behar den:

Ostua ateratzin, artua ereiten; ostua erortzin, garia (babarekin batera) ereiten (San Martin aldian, azaroan).

Lana gogor egin ondoren, ordea, gizakiaren eskuetatik kanpo geratzen zen emaitza. Prozesua ezin zitekeen azkartu, eta pazientzia bihurtzen zen azaroko lan-filosofiaren ardatz nagusi:

"Azaro, azaro, egin (erein) eta itxaro."

Atsotitz labur honek naturaren zikloekiko errespetu sakona islatzen du: lana garaiz egitea dagokio nekazariei, baina ondoren naturaren denborei utzi behar zaie beren bidea egiten.

 

5. Animen hilabetea eta sinesmen zaharrak: arbasoak oroituz

Lurraren lan praktikoaz gain, azaroak badu beste dimentsio sakonago bat ere: arbasoak gogoratzeko eta barne-pentsaketan sartzeko sasoia da. Nekazaritza-zikloa etetearekin eta argi orduen gutxitzearekin batera, komunitateak bere arreta hildakoengan eta tradizio historikoan jartzen zuen.

Ideia hau oso garbi agertzen da garai honetako esapide zehatzetan:

"Hazilean oroit hilez eta haien kontseiluz."

Etxeko eta komunitateko arbasoei eskainitako dedikazioa beste atsotitz honek ere biltzen du: Hazileko otoitzak, hiler buruz bihotzak.

Kalendarioko data zehatzek ere aztarna sakona utzi dute folklore testuetan. San Martin egunean (azaroak 11), adibidez, neguko hornidurarekin eta oliazki zein zaragiekin lotutako ohiturak aipatzen ziren: Zemendien San Martinek orio za(ra)giek aurretik zein atzetik botaten dauz. San Andres egunak (azaroak 30), berriz, sinesmen zahar eta bereziak biltzen zituen bere inguruan; hala nola, elgetarren artean jasotako harrigarri hau: San Andres egunien (azaroaren 30an) batzarra eukiten ei xeben Jaindo puntan eulixek. (https://www.etnomet.eus/2024/11/san-andres-egunien-batzarra-eukiten-ei.html) 

 

Ondorioa: zer erakusten digu azaroak gaur egun?

Gure herri-atsotitzek eta euskalkietako izen historikoek azaroaren irudi iluna argitzen dute, prestakuntzaz, hizkuntza-aberastasunaz eta naturaren zikloez betetako garai dinamiko bat erakutsiz. Azaroa ez zen igaro beharreko hilabete hotz bat bakarrik, etorkizuneko uzta lurpeko lokatzean bermatzeko eta arbasoen jakinduria gogoratzeko sasoia baizik.

Dena berehala lortu nahi dugun gaur egungo gizarte azkar honetan, atsotitz zaharren mezua izugarri gaurkotua geratzen da. Gaitasunik al dugu gaur egun naturaren denborak errespetatzeko eta gure arbasoen egin eta itxaron pazientzia berriro gureganatzeko?