Mezuak

EtnoMet 700. Euskal aro-atsotitzak: uda eta neguaren arteko trantsizioa eta herri-jakinduria

Irudia
Hemendik hartua 1. Sarrera: ahozko tradizioaren garrantzia denboraren kudeaketan Euskal paremiologiaren azterketak erakusten digu esaera zaharrak ez direla soilik antzinako esamoldeen bilduma hutsak, nekazaritza eta abeltzaintza munduan errotutako gizarte baten kodifikazio intelektual eta pragmatikoa baizik. Testuinguru horretan, denboraren kudeaketa eta urtaroen aldaketa ulertzea ezinbesteko tresna zen biziraupenerako; natura ez zen entitate pasibo gisa hautematen, interpretatu beharreko seinale-sistema konplexu gisa baizik. Esaera hauek, ondare immaterialaren parte gisa, belaunaldiz belaunaldiko jakintza estrategikoa transmititzeko balio zuten, komunitateari egutegi formalik gabeko orientazio kronologikoa eskainiz. Ikerlari gisa, interesgarria da ikustea nola ahozko tradizioak behaketa enpirikoa eta ziklo sinbolikoa uztartzen dituen. Herri-jakituriak esperientzia kolektiboa formulazio erritmiko eta mnemoteknikoetan finkatzen du, gizarte-kohesioa eta ingurunearekiko egokitzapena berma...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

"Bero-hodeirik"? Ez, eskerrik asko. Zerua irakurtzen: Gure hodeien izen bitxi eta harrigarrienak

Irudia
1. Sarrera: Zerua, gure arbasoen liburua Gaur egun, teknologiaren bidez eguraldiaren iragarpen zehatzak eskura ditugun arren, gure arbasoentzat zerua zen kontsultatu zitekeen liburu bakarra. Behaketa zorrotz horretatik jaio zen Etnometeorologia, naturaren eta hizkuntzaren arteko elkarrizketa sakona. Euskal Herriko txoko bakoitzean, zeru gaineko formak interpretatuz, gure herriak mundua ikusteko modu berezi bat kodetu zuen hitzetan, eguraldiaren zientzia eta herri-poesia uztartuz. Hizkuntzalari eta etnometeorologo gisa, liluragarria zait ikustea nola euskarak, bere aniztasun dialektalean, hodeia izendatzeko forma ugari dituen: hodei, odei, edoi edota hedoi. Fonetikaren aldaketa horiek lurraldearen aberastasuna erakusten duten bezala, hodei-mota bakoitzari emandako izen espezifikoek baserritarren eta arrantzaleen begirada aditua islatzen dute. Jarraian, gure zeruertzaren hiztegi "ezkutuan" murgilduko gara. 2. Ahari-buruak eta zeruko iragarleak Euskal nekazaritza eta abeltzaintz...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

The concentric architecture of the Basque weather lexicon: A cognitive-cultural analysis

  The concentric architecture of the Basque weather lexicon: A cognitive-cultural analysis   ABSTRACT: This article analyses the Basque ethnometeorological lexicon as a motivated system, challenging the view of language as arbitrary signs. Using an integrated framework of Embodied Cognition, Cultural Cognition, Usage-Based Linguistics and the Concentric Theory of Lexical Creation, it examines how this vocabulary arises from perception, culture and communication. A cognitive-structural analysis reveals a highly organised lexicon structured in six concentric circles of metaphorical creation, radiating from the human body to material culture, food, animals, mythology and religion. The lexicon is profoundly iconic, featuring extensive onomatopoeia, and exhibits high granularity, reportedly distinguishing over twelve types of rain. These findings support a moderate linguistic relativity, suggesting that the lexicon actively shapes a community’s environmental perception. We conclude...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

Ekaina: gure asaben jakinduria eta udako sekretu harrigarriak

Irudia
  1. Sarrera: Udaren atean dagoen altxor ezkutua Ekaina ez da egutegiko orri soil bat; trantsizio sakon baten unea da, non udaberriaren azken indarrek udako argi dirdiratsuari bidea ematen dioten. Gure arbasoek, naturaren pultsuarekin bat eginda bizi zirenek, arreta handiz behatzen zioten denboraren joanari, lurraren eta zeruaren seinale ñimiñoenak ere interpretatuz. Ba al zenekien, adibidez, ekainak dozena bat izen dituela euskal herrialdeetan? Aniztasun linguistiko honek gure asabek hilabete honi zioten errespetuaren eta haren garrantziaren berri ematen digu, mundu-ikuskera oso bat gordez bere baitan. 2. Bata ez, dozena bat izen: Zer esaten digu hizkuntzak? Euskarak aberastasun harrigarria erakusten du ekaina izendatzerakoan. Eskualde bakoitzak bere betaurrekoekin begiratu izan dio hilabete honi, dela nekazaritza-lanei, dela eguzkiaren indarrari erreparatuz: • Ekain : Tradizio askotan "ekhi" (eguzkia) hitzari estuki lotua agertzen da. • Bagil edo Babaill : Bizkaiko tra...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

Beroaren hamaika aurpegiak: nola deskribatzen dugu itobeharra euskaraz?

Goizeko hamaikak dira eta, iragarpenek ohartarazi diguten gisan, "bero zakarrak" bere mende hartu du Euskal Herriko txoko bakoitza. Bilbon, adibidez, gandu trinko-trinkoak estali du itsasadarra; beroaren ondoriozko lurrun-laino itsu horrek dena biltzen du, giroa astunduz eta itobeharra kaleetara zabalduz. Maiatzaren amaieran gara, baina eguraldiak uztailaren bihotzean edo abuztuko sapa-egunetan geundekeela sinetsarazi nahi digu. Zu ere, irakurle, harrapatu zaitu itobehar honek? Ezusteko honek gure hizkuntzaren altxorretara jotzera bultzatzen gaitu. Izan ere, euskarak, bere euskalkien bidez, gaitasun harrigarria du fenomeno meteorologikoen ñabardura fisiko zein psikologikoak harrapatzeko. Beroa ez baita tenperatura altua soilik; gure herri-hizkeran, beroak izaera, asmoa eta, askotan, jenio txarra ere baditu. Bero haserrea: Eguraldiaren jenio txarra Gipuzkerazko tradizioan bada esamolde bat bereziki deigarria: "bero haserrea". Interesgarria da oso ikuspegi antropologi...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

Zergatik ez den nahikoa "bero egiten du" esatea: euskararen termometro gordea

Irudia
  1 . Sarrera: Beroa baino askoz gehiago Uda edo udaberriko egun itogarri horietako bat da. Eguzkiak gupidagabe jotzen du, eta hezetasunak arnasa hartzea eragozten digu. Halakoetan, "bero handia egiten du" esatea motz geratzen dela sentitzen dugu; hitz horrek ez du jasotzen gure larruazalean sentitzen dugun itomenaren sakontasuna. Filologo eta komunikatzaile gisa, gure hiztegia ez dela hitz sorta soil bat defendatzen dut: gure hizkuntza gure historia klimatikoaren "fosil-multzo" bat da. Euskarak zehaztasun ia obsesiboa du tenperatura altuen nuanzak jasotzeko, mendeetako behaketa eta biziraupenaren lekuko. 2. Sargoria gainditzen denean: Txangot  kontzeptua Gurean, "sargoria" da bero itogarria izendatzeko hitz nagusia. UZEIren Metereologia Hiztegiaren arabera, tenperatura altuek eta hezetasun handiak eragiten duten egoera da. Etimologikoki, sargori hitzaren oinarrian dagoen SAR- elementuak berak adierazten du giro horrek barneraino sartzeko duen gaitasuna. ...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

"Ostagi": Azkuek asmatu eta ahaztutako hitzaren misterioa

Irudia
  1. Sarrera: hitz galduen xarma Hizkuntzak izaki bizidun dinamikoak dira: etengabe jaio, garatu eta eraldatzen dira. Bilakaera organiko horretan, ohikoa da hitz batzuk bidean galtzea, baina badira kasu bereziki harrigarriak. Batzuetan, gure hizkuntzaren erraldoietako batek, Resurrección María de Azkuek kasu, kontzeptu zehatz bat izendatzeko termino bat proposatu eta, hala ere, hitz hori erabateko ahazturan erortzen da. Gaur, "ostagi" hitzaren historia labur baina sakona berreskuratuko dugu. Gure lexikoaren bazterretan gordetako altxor ezkutu horietako bat da, asmo handiz sortua baina denboraren hautsek estalia. 2. "Ostagi": Azkueren asmakizun meteorologikoa Resurrección María de Azkuek, bere bulkada lexikografiko nekaezinean, "ostagi" hitza sortu zuen kontzeptu oso zehatz bati erantzuteko: fenomeno atmosferikoa. Hizkuntzalari adituaren begiradatik, Azkueren asmo neologikoa argia zen. Beharbada, "Osta-" aurrizkiaren indarraz baliatu nahi izan zue...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »