Mezuak

Zeruko ateak zabaltzean: euri-zaparraden eta adimen-begiaren 6 gako liluragarri

Irudia
1. Sarrera: euria bera baino ugariagoak diren hitzak Euskaldunok euria adierazteko dugun hiztegi oparoa eta zehatza ikusgarria da. Fenomenoei izena emateko orduan, euskal hiztunen adimen-begia —hau da, inguruneko fenomenoak ikusteko, hautemateko eta izendatzeko modu berezia— ezinbesteko tresna bilakatzen da. Euriaren eremuan, muga lausoa dago bi kontzeptu nagusiren artean: euri-zaparrada eta euri-erauntsi. Jasotako datuek erakusten dutenez, euri-zaparrada kontzeptuan bi noziok egiten dute bat: denbora laburrean ur kantitate ugaria erortzea. Aldiz, euri-erauntsi terminoak fenomenoa luzeagoa eta ugaria dela adierazten du berariaz. Bi terminoen arteko muga beti argia ez den arren, adimen-begiak ñabardura bakoitzari bere tokia ematen dio. 2. Onomatopeien magia eta z\_r- soinu multzo indartsua Onomatopeiek izugarrizko garrantzia dute euriaren ugaritasuna eta bortizkeria adierazteko. Hiztunen adimen-begiak euri-jasak sortzen duen zalaparta biltzen du hitz soil batzuetan, hala nola barrasta, ...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

1653ko eguraldia: Sudurra ebakitzen duen haizea eta Mikoletaren beste bitxikeria batzuk

Irudia
1. Sarrera: Denboran atzera egiteko leiho bat Imajinatu une batez 1653. urteko Bilbon zaudela. Rafael Mikoleta izeneko gizonak luma hartu eta Modo Breue de aprender la lengua Vizcayna eskuizkribua idazteari ekin dio. Lehen begiratuan, euskara ikasteko gidaliburu soil bat dela eman dezake, baina dokumentu hori hiru mende baino gehiago atzerago eramaten gaituen benetako denbora-makina bat da. Hiztegi zahar batek ez ditu soilik hitz hilak gordetzen; bere orrialdeen artean, garai hartako bizimodua, etxeko giroa eta, batez ere, gure asabek ortziari begiratzean sentitzen zutena pilatzen dira. Gai da XVII. mendeko testu bat orduko goiz hotz baten bizitasun gordin eta poetikoa gaur egunera ekartzeko? 2. Haizea, sudurrak ebakitzeko gai denean Mikoletaren testuan agertzen den aipamenik deigarrienetako bat haizearen indarrari eta hotzari buruzkoa da. Ez da deskribapen meteorologiko soil bat, eguneroko sentsazio fisiko baten isla bizia baizik. Testuan " axechu ozbat " aipatzen da, gazte...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

EtnoMet 700: 22 urte zeru-lurren arteko hitzak biltzen (2004-2026)

Irudia
Jon Mikel Intsaustiren argazkia  1. 700 artikulu, milaka oroitzapen: 2004ko azaroaren 1etik gaurdaino Duela 22 urte, 2004ko azaroaren 1 hartan, asmo soil baina grinatsu batekin hasi ginen zeru-lurren arteko zubiak eraikitzen: "Aroaren berbaroan" bloga jaio zen. Gaur, 700. artikuluaren atalasean gaudela, bidaia hau ez dela datu meteorologikoen bilduma hutsa izan konturatzen naiz. Gure asaben begirada berreskuratzeko ahalegina izan da, euskal kultura digitalerako eta gure ondare immaterialaren babeserako ezinbesteko erreferente bihurtu dena. Zuek, irakurleok, hasieratik izan zarete proiektu honen bihotza. Zuon konplizitateari esker igaro da EtnoMet blog pertsonal bat izatetik ikerketa-eremu sendo bat izatera. Bidaia hau ez da soilik hodeiei buruzkoa izan; denbora ulertzeko eta munduan egoteko modu baten kronika bizia baizik. Eskerrik asko bi hamarkada hauetan hitzen eta haizeen artean bidelagun izateagatik. 2. Egutegirik gabeko denbora: natura interpretatzeko seinale-sistema Gu...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

EtnoMet 700. Euskal aro-atsotitzak: uda eta neguaren arteko trantsizioa eta herri-jakinduria

Irudia
Hemendik hartua 1. Sarrera: ahozko tradizioaren garrantzia denboraren kudeaketan Euskal paremiologiaren azterketak erakusten digu esaera zaharrak ez direla soilik antzinako esamoldeen bilduma hutsak, nekazaritza eta abeltzaintza munduan errotutako gizarte baten kodifikazio intelektual eta pragmatikoa baizik. Testuinguru horretan, denboraren kudeaketa eta urtaroen aldaketa ulertzea ezinbesteko tresna zen biziraupenerako; natura ez zen entitate pasibo gisa hautematen, interpretatu beharreko seinale-sistema konplexu gisa baizik. Esaera hauek, ondare immaterialaren parte gisa, belaunaldiz belaunaldiko jakintza estrategikoa transmititzeko balio zuten, komunitateari egutegi formalik gabeko orientazio kronologikoa eskainiz. Ikerlari gisa, interesgarria da ikustea nola ahozko tradizioak behaketa enpirikoa eta ziklo sinbolikoa uztartzen dituen. Herri-jakituriak esperientzia kolektiboa formulazio erritmiko eta mnemoteknikoetan finkatzen du, gizarte-kohesioa eta ingurunearekiko egokitzapena berma...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

"Bero-hodeirik"? Ez, eskerrik asko. Zerua irakurtzen: Gure hodeien izen bitxi eta harrigarrienak

Irudia
1. Sarrera: Zerua, gure arbasoen liburua Gaur egun, teknologiaren bidez eguraldiaren iragarpen zehatzak eskura ditugun arren, gure arbasoentzat zerua zen kontsultatu zitekeen liburu bakarra. Behaketa zorrotz horretatik jaio zen Etnometeorologia, naturaren eta hizkuntzaren arteko elkarrizketa sakona. Euskal Herriko txoko bakoitzean, zeru gaineko formak interpretatuz, gure herriak mundua ikusteko modu berezi bat kodetu zuen hitzetan, eguraldiaren zientzia eta herri-poesia uztartuz. Hizkuntzalari eta etnometeorologo gisa, liluragarria zait ikustea nola euskarak, bere aniztasun dialektalean, hodeia izendatzeko forma ugari dituen: hodei, odei, edoi edota hedoi. Fonetikaren aldaketa horiek lurraldearen aberastasuna erakusten duten bezala, hodei-mota bakoitzari emandako izen espezifikoek baserritarren eta arrantzaleen begirada aditua islatzen dute. Jarraian, gure zeruertzaren hiztegi "ezkutuan" murgilduko gara. 2. Ahari-buruak eta zeruko iragarleak Euskal nekazaritza eta abeltzaintz...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

The concentric architecture of the Basque weather lexicon: A cognitive-cultural analysis

  The concentric architecture of the Basque weather lexicon: A cognitive-cultural analysis   ABSTRACT: This article analyses the Basque ethnometeorological lexicon as a motivated system, challenging the view of language as arbitrary signs. Using an integrated framework of Embodied Cognition, Cultural Cognition, Usage-Based Linguistics and the Concentric Theory of Lexical Creation, it examines how this vocabulary arises from perception, culture and communication. A cognitive-structural analysis reveals a highly organised lexicon structured in six concentric circles of metaphorical creation, radiating from the human body to material culture, food, animals, mythology and religion. The lexicon is profoundly iconic, featuring extensive onomatopoeia, and exhibits high granularity, reportedly distinguishing over twelve types of rain. These findings support a moderate linguistic relativity, suggesting that the lexicon actively shapes a community’s environmental perception. We conclude...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »

Ekaina: gure asaben jakinduria eta udako sekretu harrigarriak

Irudia
  1. Sarrera: Udaren atean dagoen altxor ezkutua Ekaina ez da egutegiko orri soil bat; trantsizio sakon baten unea da, non udaberriaren azken indarrek udako argi dirdiratsuari bidea ematen dioten. Gure arbasoek, naturaren pultsuarekin bat eginda bizi zirenek, arreta handiz behatzen zioten denboraren joanari, lurraren eta zeruaren seinale ñimiñoenak ere interpretatuz. Ba al zenekien, adibidez, ekainak dozena bat izen dituela euskal herrialdeetan? Aniztasun linguistiko honek gure asabek hilabete honi zioten errespetuaren eta haren garrantziaren berri ematen digu, mundu-ikuskera oso bat gordez bere baitan. 2. Bata ez, dozena bat izen: Zer esaten digu hizkuntzak? Euskarak aberastasun harrigarria erakusten du ekaina izendatzerakoan. Eskualde bakoitzak bere betaurrekoekin begiratu izan dio hilabete honi, dela nekazaritza-lanei, dela eguzkiaren indarrari erreparatuz: • Ekain : Tradizio askotan "ekhi" (eguzkia) hitzari estuki lotua agertzen da. • Bagil edo Babaill : Bizkaiko tra...
Argitaratu iruzkina
Gehiago irakurri »