EtnoMet eta Aroaren berbaroak

 

Azaroa negurako trantsizio hotz, heze eta iluna dela pentsatu ohi dugu gaur egun. Baina nola ikusten zuten hilabete zehatz eta kritiko hau gure herri-jakintzak eta arbasoek beren eguneroko bizimoduan? Gure atsotitz zaharrek zein euskalkietako izen historikoek natura eta neguaren etorrera ulertzeko modu izugarri praktiko, harrigarri eta aberatsa erakusten digute. Hizkuntzaren eta herri-jakintzaren bidez, azaroaren inguruan gordetzen den egiazko paisaia, lan-erritmoa eta pentsamendua ezagutuko ditugu.   1. Nola deitu izan diote azaroari? Izen bera, lurrari lotutako istorio bat Gaur egun azaro hitza orokortuta badago ere, euskal lurralde zein euskalkiek izen ugari eta adierazgarriak erabili izan dituzte hilabete hau izendatzeko. Izen horiek aztertuz gero, hizkuntzaren bilakaera interesgarri bat ikus dezakegu: lan agrario praktikoari lotutako hitzetatik hasi eta egutegian beren kokapena adierazten duten izenetaraino. Zuberoko Eskiulan, esaterako, gorotzil deitzen zitzaion; Arantzazu E...

  Azaroaren 27an, egubakoitzarekin, arratsaldeko 19:00etan aurkeztuko dugu Roberto Altunak eta biok Oñatiko Kultura Etxean, aurton taxutzen jardun dugun gida hau. Oñatiko berbez osatutako gida meteorologikoa eta astronomikoa, baina hango berben berri eman arren, edukia, gai honetaz ikasteko irrika duen ororentzat da, testuak orokorrak eta dibulgatiboak dira-eta. Liburuaren hitzaurrea hauxe duzue:  Ortzia, gure arbasoen liburu irekia Gaur egun, gure sakelako telefonoetan begiratu bakar batean jakin ohi dugu bihar euria egingo duen ala ez. Datu meteorologikoak, sateliteak eta algoritmoak ditugu gure esanetara. Baina ez da hain aspaldikoa oraindik ere gure ingurunea ulertzeko modu bakarra ez zena. Oraindik bizirik dugu gure memorian baserritar zaharren behaketa zorrotza, hodeien koloreari, haizearen norabideari edota txori eta animalien portaerari erreparatzen ziena. Jakintza hura ez zen zientzia hutsa; bizirik irauteko estrategia soila zen, naturarekiko elkarrizketa etengabea. B...

Nola begiratzen diogu zeruari gaur egun eguraldia igartzeko? Eta nola gordetzen dira antzinako ohitura eta hitz horiek gure historian zehar? Mendeetan zehar, gizakiak zeruko hodeiei, haizeari eta izarrei begiratu die bihar zein eguraldi egingo duen jakiteko. Natura behatzeko era hori eta antzinako euskal gizartearen babes-beharra ezin hobeto islaturik geratu dira gure hizkuntzaren lekukotasun zaharrenetan. Joanes Leizarragak 1571n argitaratutako Testamentu Berria—eta berarekin batera idatzi zituen hiztegi-eranskinak, Kalendrera eta Katexismea—euskararen altxor preziatua dira. Testu teologiko hutsetik haratago, multzo honek ate bakarra irekitzen digu XVI. mendeko euskaldunek natura eta zerua nola ikusten eta adierazten zituzten ulertzeko. Igorziria eta Babazuza – Natur fenomenoen hiztegia Leizarragaren idazlanetan eta atzeko hiztegi-oharretan agertzen den ekaitz eta giro-terminologia izugarri aberatsa da. Gaur egun ohikoak ditugun hitzen ondoan, XVI. mendean erabiltzen ziren beste termi...

1. Sarrera: euria bera baino ugariagoak diren hitzak Euskaldunok euria adierazteko dugun hiztegi oparoa eta zehatza ikusgarria da. Fenomenoei izena emateko orduan, euskal hiztunen adimen-begia —hau da, inguruneko fenomenoak ikusteko, hautemateko eta izendatzeko modu berezia— ezinbesteko tresna bilakatzen da. Euriaren eremuan, muga lausoa dago bi kontzeptu nagusiren artean: euri-zaparrada eta euri-erauntsi. Jasotako datuek erakusten dutenez, euri-zaparrada kontzeptuan bi noziok egiten dute bat: denbora laburrean ur kantitate ugaria erortzea. Aldiz, euri-erauntsi terminoak fenomenoa luzeagoa eta ugaria dela adierazten du berariaz. Bi terminoen arteko muga beti argia ez den arren, adimen-begiak ñabardura bakoitzari bere tokia ematen dio. 2. Onomatopeien magia eta z\_r- soinu multzo indartsua Onomatopeiek izugarrizko garrantzia dute euriaren ugaritasuna eta bortizkeria adierazteko. Hiztunen adimen-begiak euri-jasak sortzen duen zalaparta biltzen du hitz soil batzuetan, hala nola barrasta, ...