EtnoMet eta Aroaren berbaroak

Nola begiratzen diogu zeruari gaur egun eguraldia igartzeko? Eta nola gordetzen dira antzinako ohitura eta hitz horiek gure historian zehar? Mendeetan zehar, gizakiak zeruko hodeiei, haizeari eta izarrei begiratu die bihar zein eguraldi egingo duen jakiteko. Natura behatzeko era hori eta antzinako euskal gizartearen babes-beharra ezin hobeto islaturik geratu dira gure hizkuntzaren lekukotasun zaharrenetan. Joanes Leizarragak 1571n argitaratutako Testamentu Berria—eta berarekin batera idatzi zituen hiztegi-eranskinak, Kalendrera eta Katexismea—euskararen altxor preziatua dira. Testu teologiko hutsetik haratago, multzo honek ate bakarra irekitzen digu XVI. mendeko euskaldunek natura eta zerua nola ikusten eta adierazten zituzten ulertzeko. Igorziria eta Babazuza – Natur fenomenoen hiztegia Leizarragaren idazlanetan eta atzeko hiztegi-oharretan agertzen den ekaitz eta giro-terminologia izugarri aberatsa da. Gaur egun ohikoak ditugun hitzen ondoan, XVI. mendean erabiltzen ziren beste termi...

1. Sarrera: euria bera baino ugariagoak diren hitzak Euskaldunok euria adierazteko dugun hiztegi oparoa eta zehatza ikusgarria da. Fenomenoei izena emateko orduan, euskal hiztunen adimen-begia —hau da, inguruneko fenomenoak ikusteko, hautemateko eta izendatzeko modu berezia— ezinbesteko tresna bilakatzen da. Euriaren eremuan, muga lausoa dago bi kontzeptu nagusiren artean: euri-zaparrada eta euri-erauntsi. Jasotako datuek erakusten dutenez, euri-zaparrada kontzeptuan bi noziok egiten dute bat: denbora laburrean ur kantitate ugaria erortzea. Aldiz, euri-erauntsi terminoak fenomenoa luzeagoa eta ugaria dela adierazten du berariaz. Bi terminoen arteko muga beti argia ez den arren, adimen-begiak ñabardura bakoitzari bere tokia ematen dio. 2. Onomatopeien magia eta z\_r- soinu multzo indartsua Onomatopeiek izugarrizko garrantzia dute euriaren ugaritasuna eta bortizkeria adierazteko. Hiztunen adimen-begiak euri-jasak sortzen duen zalaparta biltzen du hitz soil batzuetan, hala nola barrasta, ...

1. Sarrera: Denboran atzera egiteko leiho bat Imajinatu une batez 1653. urteko Bilbon zaudela. Rafael Mikoleta izeneko gizonak luma hartu eta Modo Breue de aprender la lengua Vizcayna eskuizkribua idazteari ekin dio. Lehen begiratuan, euskara ikasteko gidaliburu soil bat dela eman dezake, baina dokumentu hori hiru mende baino gehiago atzerago eramaten gaituen benetako denbora-makina bat da. Hiztegi zahar batek ez ditu soilik hitz hilak gordetzen; bere orrialdeen artean, garai hartako bizimodua, etxeko giroa eta, batez ere, gure asabek ortziari begiratzean sentitzen zutena pilatzen dira. Gai da XVII. mendeko testu bat orduko goiz hotz baten bizitasun gordin eta poetikoa gaur egunera ekartzeko? 2. Haizea, sudurrak ebakitzeko gai denean Mikoletaren testuan agertzen den aipamenik deigarrienetako bat haizearen indarrari eta hotzari buruzkoa da. Ez da deskribapen meteorologiko soil bat, eguneroko sentsazio fisiko baten isla bizia baizik. Testuan " axechu ozbat " aipatzen da, gazte...

Jon Mikel Intsaustiren argazkia  1. 700 artikulu, milaka oroitzapen: 2004ko azaroaren 1etik gaurdaino Duela 22 urte, 2004ko azaroaren 1 hartan, asmo soil baina grinatsu batekin hasi ginen zeru-lurren arteko zubiak eraikitzen: "Aroaren berbaroan" bloga jaio zen. Gaur, 700. artikuluaren atalasean gaudela, bidaia hau ez dela datu meteorologikoen bilduma hutsa izan konturatzen naiz. Gure asaben begirada berreskuratzeko ahalegina izan da, euskal kultura digitalerako eta gure ondare immaterialaren babeserako ezinbesteko erreferente bihurtu dena. Zuek, irakurleok, hasieratik izan zarete proiektu honen bihotza. Zuon konplizitateari esker igaro da EtnoMet blog pertsonal bat izatetik ikerketa-eremu sendo bat izatera. Bidaia hau ez da soilik hodeiei buruzkoa izan; denbora ulertzeko eta munduan egoteko modu baten kronika bizia baizik. Eskerrik asko bi hamarkada hauetan hitzen eta haizeen artean bidelagun izateagatik. 2. Egutegirik gabeko denbora: natura interpretatzeko seinale-sistema Gu...

Hemendik hartua 1. Sarrera: ahozko tradizioaren garrantzia denboraren kudeaketan Euskal paremiologiaren azterketak erakusten digu esaera zaharrak ez direla soilik antzinako esamoldeen bilduma hutsak, nekazaritza eta abeltzaintza munduan errotutako gizarte baten kodifikazio intelektual eta pragmatikoa baizik. Testuinguru horretan, denboraren kudeaketa eta urtaroen aldaketa ulertzea ezinbesteko tresna zen biziraupenerako; natura ez zen entitate pasibo gisa hautematen, interpretatu beharreko seinale-sistema konplexu gisa baizik. Esaera hauek, ondare immaterialaren parte gisa, belaunaldiz belaunaldiko jakintza estrategikoa transmititzeko balio zuten, komunitateari egutegi formalik gabeko orientazio kronologikoa eskainiz. Ikerlari gisa, interesgarria da ikustea nola ahozko tradizioak behaketa enpirikoa eta ziklo sinbolikoa uztartzen dituen. Herri-jakituriak esperientzia kolektiboa formulazio erritmiko eta mnemoteknikoetan finkatzen du, gizarte-kohesioa eta ingurunearekiko egokitzapena berma...

1. Sarrera: Zerua, gure arbasoen liburua Gaur egun, teknologiaren bidez eguraldiaren iragarpen zehatzak eskura ditugun arren, gure arbasoentzat zerua zen kontsultatu zitekeen liburu bakarra. Behaketa zorrotz horretatik jaio zen Etnometeorologia, naturaren eta hizkuntzaren arteko elkarrizketa sakona. Euskal Herriko txoko bakoitzean, zeru gaineko formak interpretatuz, gure herriak mundua ikusteko modu berezi bat kodetu zuen hitzetan, eguraldiaren zientzia eta herri-poesia uztartuz. Hizkuntzalari eta etnometeorologo gisa, liluragarria zait ikustea nola euskarak, bere aniztasun dialektalean, hodeia izendatzeko forma ugari dituen: hodei, odei, edoi edota hedoi. Fonetikaren aldaketa horiek lurraldearen aberastasuna erakusten duten bezala, hodei-mota bakoitzari emandako izen espezifikoek baserritarren eta arrantzaleen begirada aditua islatzen dute. Jarraian, gure zeruertzaren hiztegi "ezkutuan" murgilduko gara. 2. Ahari-buruak eta zeruko iragarleak Euskal nekazaritza eta abeltzaintz...