EtnoMet 700: 22 urte zeru-lurren arteko hitzak biltzen (2004-2026)
1. 700 artikulu, milaka oroitzapen: 2004ko azaroaren 1etik gaurdaino
Duela 22 urte, 2004ko azaroaren 1 hartan, asmo soil baina grinatsu batekin hasi ginen zeru-lurren arteko zubiak eraikitzen: "Aroaren berbaroan" bloga jaio zen. Gaur, 700. artikuluaren atalasean gaudela, bidaia hau ez dela datu meteorologikoen bilduma hutsa izan konturatzen naiz. Gure asaben begirada berreskuratzeko ahalegina izan da, euskal kultura digitalerako eta gure ondare immaterialaren babeserako ezinbesteko erreferente bihurtu dena.
Zuek, irakurleok, hasieratik izan zarete proiektu honen bihotza. Zuon konplizitateari esker igaro da EtnoMet blog pertsonal bat izatetik ikerketa-eremu sendo bat izatera. Bidaia hau ez da soilik hodeiei buruzkoa izan; denbora ulertzeko eta munduan egoteko modu baten kronika bizia baizik. Eskerrik asko bi hamarkada hauetan hitzen eta haizeen artean bidelagun izateagatik.
2. Egutegirik gabeko denbora: natura interpretatzeko seinale-sistema
Gure arbasoen munduan, eguraldia ez zen elkarrizketarako gai hutsala, biziraupenaren gakoa baizik. Nekazaritza eta abeltzaintza munduan, egutegi formalik gabe, denboraren kudeaketa "kodifikazio pragmatiko" baten bidez egiten zen. Paremiologia edo atsotitzak ziren gure asaben tresna intelektual nagusiak; ez ziren antzinako esamolde politak, ingurunea interpretatzeko seinale-sistema konplexuak baizik.
Behaketa enpirikoaren eta ziklo sinbolikoaren uztarketa horretatik jaio zen herri-jakinduria. Natura ez zen entitate pasibo bat, baizik eta etengabe mintzatzen ari zen liburu ireki bat. Formula erritmiko eta mnemoteknikoen bidez, komunitateak belaunaldiz belaunaldiko jakintza estrategikoa transmititzen zuen, gizarte-kohesioa eta ingurunearekiko egokitzapena bermatuz. Interpretazio horrek guztiak, noski, munduan parekorik ez duen hiztegi zehatz eta aberats bat sortu zuen.
3. Gure arbasoen "termometro gordea": lexikoaren altxorrak
Euskararen gaitasun deskriptiboa harrigarria da; gure hizkuntza mendeetako behaketa zorrotzak sortutako "termometro" bat bezalakoa da. Filologoaren begiradak eta baserritarraren esperientziak bat egiten dute gure historian gordetako harribitxi lexiko hauetan:
* Euriaren granularitatea: Euskaldunontzat euria ez da bakarra. Dozena bat mota baino gehiago bereizten ditugu: zirimiri fina, fustuleuri gogorra, langar mistikoa edo hodei-euri dirdiratsua, besteak beste.
* Ekainaren izen oparoak: Hilabete bakarrak dozena bat izen har ditzake gurean. Nabarmena da Bizkaiko tradizioan erabiltzen diren Bagil edo Babaill formen indarra, lurraren eta uzta-garaiaren garrantzia islatuz.
* Beroaren hamaika aurpegi: Beroa ez da tenperatura, sentipena baizik. Sargoria dugu, bere "SAR-" elementuarekin barneraino sartzen zaigun itobehar hori; txangot gupidagabea; edota gandua, Bilboko itsasadarrean hain ohikoa den lurrun-laino trinko eta itsu hori. Gipuzkerazko tradizioan, berriz, bero haserrea esaten zaio eguraldiak bere jenio txarrena erakusten dueneko giro sapa horri.
* Zeruaren irakurketa: Zerua gure liburua zen, eta bertan ahari-buruak (cirrocumulus hodeiak) ikusten genituen, eguraldiaren aldaketa iragarriz. Aberastasun fonetikoa ere itzela da: hodei, odei, edoi edo hedoi, lurralde bakoitzak bere ahotsa ematen dio zeruertzari.
4. Arkitektura kognitiboa: mundua sei zirkulu zentrokidetan
Euskal lexiko etnometeorologikoa ez da ausazko hitz sorta bat; egitura kognitibo sakon baten emaitza da. Nire ikerketetan "sei zirkulu zentrokideko" arkitektura identifikatu dut. Sistema honen bidez, gizakiak mundua "antolatzen" du, metafora eta ikonikotasunaren bidez ezaguna denetik ezezaguna denera bidaiatuz.
Hitzak sentsazio fisikoetatik (Embodied Cognition) hasi eta kanporantz zabaltzen dira:
1. Giza gorputza: Geure sentipenekin izendatzen dugu kanpokoa (adibidez, sargoria gorputzean "sartzen" denez).
2. Kultura materiala eta tresnak.
3. Elikadura.
4. Animaliak.
5. Mitologia.
6. Erlijioa.
Arkitektura honek erakusten du hizkuntzak ez duela errealitatea soilik deskribatzen, baizik eta komunitatearen pertzepzioa moldatu egiten duela. Sistema egituratu honen barruan, ordea, badira kategori guztiei ihes egin dieten "fosil" bitxiak ere.
5. "Ostagi" eta hitz ahaztuen misterioa
Egitura sistematiko horretatik kanpo, badira gure lexikoaren bazterretan gordetako misterio poetikoak. Kasu hunkigarriena Resurrección María de Azkuek sortutako "ostagi" hitzarena da.
Hizkuntzalari handiak "fenomeno atmosferiko" kontzeptu abstraktua izendatzeko neologismo gisa proposatu zuen. Filologikoki aztertuta, Azkuek "Ost-" aurrizki arkaikoaren indarraz eta antzinako oihartzunaz baliatu nahi izan zuen terminoari sakontasuna eta autoritatea emateko. Altxor lexiko hau, asmo handiz sortua izan arren, ez zen herri-hizkeran txertatu eta denboraren hautsek estalita geratu zen. "Ostagi" bezalako hitzak gure asmoen eta gure galeren lekuko isilak dira.
6. Ibilbide akademiko eta mediatikoa: blogetik unibertsitatera
Aurreko 22 urteetan, bloga ikerketa zientifikoaren eta dibulgazio beroaren arteko topagune bihurtu da. Proiektu honek mugarri garrantzitsuak lortu ditu, herri-jakintza unibertsitateko geletara eta hedabideetara eramanez:
* Tesia: "Euskal lexiko etnometeorologikoaren azterketa", hizkuntzaren eta naturaren arteko harremana akademikoki oinarritzeko lana.
* Liburuak: Herri-berbaroa paperera ekarri dugu "Eguraldiaren euskara" eta "Eguraldia eta kultura euskaldunen artean" bezalako argitalpenekin.
* Hedabideak: Gure ikerketek oihartzun handia izan dute EITBn (bereziki Euskadi Irratiko Amarauna eta Faktoria saioetan), Berria egunkarian, Bizkaia Irraian, Argian eta tokiko hainbat irrati zein aldizkaritan.
7. Ondorioa eta esker ona: etorkizuneko hodeiertzera begira
700 artikulu hauek zuon guztion babesik gabe ez lirateke existituko. Blog hau gure asaben grina eta gure hizkuntzaren ñabardura bakoitza bizirik iraunarazteko konpromiso sendoa da. Teknologiaren eta iragarpen digitalen aroan, garrantzitsuagoa da inoiz gure herriaren begirada aditua ez galtzea; zeruaren liburua euskaraz irakurtzen jarraitzea.
Eskerrik asko bihotz-bihotzez zerua eta lurra lotzen dituzten hitz hauek nirekin batera deskubritzeagatik. Jarrai dezagun elkarrekin hodeiertzari begira, gure berbaroa haizeak eraman ez dezan.
Oskarbi eta ostarteak izan ditzazuela bidean!
Iruzkinak