EtnoMet eta Aroaren berbaroak

  1 . Sarrera: Beroa baino askoz gehiago Uda edo udaberriko egun itogarri horietako bat da. Eguzkiak gupidagabe jotzen du, eta hezetasunak arnasa hartzea eragozten digu. Halakoetan, "bero handia egiten du" esatea motz geratzen dela sentitzen dugu; hitz horrek ez du jasotzen gure larruazalean sentitzen dugun itomenaren sakontasuna. Filologo eta komunikatzaile gisa, gure hiztegia ez dela hitz sorta soil bat defendatzen dut: gure hizkuntza gure historia klimatikoaren "fosil-multzo" bat da. Euskarak zehaztasun ia obsesiboa du tenperatura altuen nuanzak jasotzeko, mendeetako behaketa eta biziraupenaren lekuko. 2. Sargoria gainditzen denean: Txangot  kontzeptua Gurean, "sargoria" da bero itogarria izendatzeko hitz nagusia. UZEIren Metereologia Hiztegiaren arabera, tenperatura altuek eta hezetasun handiak eragiten duten egoera da. Etimologikoki, sargori hitzaren oinarrian dagoen SAR- elementuak berak adierazten du giro horrek barneraino sartzeko duen gaitasuna. ...

  1. Sarrera: hitz galduen xarma Hizkuntzak izaki bizidun dinamikoak dira: etengabe jaio, garatu eta eraldatzen dira. Bilakaera organiko horretan, ohikoa da hitz batzuk bidean galtzea, baina badira kasu bereziki harrigarriak. Batzuetan, gure hizkuntzaren erraldoietako batek, Resurrección María de Azkuek kasu, kontzeptu zehatz bat izendatzeko termino bat proposatu eta, hala ere, hitz hori erabateko ahazturan erortzen da. Gaur, "ostagi" hitzaren historia labur baina sakona berreskuratuko dugu. Gure lexikoaren bazterretan gordetako altxor ezkutu horietako bat da, asmo handiz sortua baina denboraren hautsek estalia. 2. "Ostagi": Azkueren asmakizun meteorologikoa Resurrección María de Azkuek, bere bulkada lexikografiko nekaezinean, "ostagi" hitza sortu zuen kontzeptu oso zehatz bati erantzuteko: fenomeno atmosferikoa. Hizkuntzalari adituaren begiradatik, Azkueren asmo neologikoa argia zen. Beharbada, "Osta-" aurrizkiaren indarraz baliatu nahi izan zue...

1. Sarrera: Zerua erortzen zaigunean Ekaitzak betidanik sortu du gizakiengan beldurraren eta harriduraren arteko nahasketa sakona. Zerua ilundu eta trumoiak burrunba egiten duenean, gure sena zerura begira jartzen da berez, indoeuropar mitologiako Thor edo Jupiter bezalako jainkoek tximistak handik jaurtitzen dituztela pentsatuz. Hala ere, gure arbasoen mundu-ikuskera tradizionala oso bestelakoa zen. Euskal hizkuntzaren eta mitologiaren sakonean "unibertso sinboliko" berezi bat gordetzen da, "ideologia naturalista" bati erantzuten diona: natura ez da kanpoko zerbait, irakurri eta interpretatu beharreko indar biziz osatutako sistema bat baizik. Jakin nahi al duzu zergatik gure arbasoentzat ekaitza ez zen zerutik jaisten, lurretik ateratzen baizik? 2. Ekaitza ez da zerukoa: Mariren egoitza lurpea da Indoeuroparrentzat zerua sakratu-sakratua da, jainkoen egoitza nagusia. Euskaldunon adimen-begiarentzat, ordea, zerua pasabide huts bat baino ez da, jainkoen bizilekurik e...

  1. SARRERA: Haizea izendatzearen artea Zergatik ditugu hainbeste izen haize berarentzat? Galdera horrek gure herriaren muinera garamatza zuzenean. Euskal Herrian, haizea ez da aire-masa baten mugimendu fisiko hutsa; gure lurraldeari, historiari eta arbasoen bizipenei lotutako istorio-sorta korapilatsu bat baizik. Hego-ekialdeko haizea horren adibide bikaina da: bere izenek itsasoaren oihartzunak, Erdi Aroko oroimenak eta mendietako mitologia sakonena ekartzen dizkigute gogora, eguraldiaren behaketa soila kultura-ekintza bihurtuz. 2. Maileguak eta itsasoko oihartzunak: Sudestet ik Zütezta -ra Hego-ekialdeko haizea izendatzeko moduek argi erakusten dute gure hizkuntzak inguruko herriekin eta itsasoarekin izan duen harreman emankorra. Izendapen kardinaletan, jatorrizko berbak eta kanpoko maileguak modu dotorean uztartzen dira, gure herriaren izaera irekiaren lekuko. Alde batetik, Bizkaiko kostaldean (Bermeo, Mundaka edo Ondarroan), arrantzaleek Kantauri aldeko beste itsasgizon batzu...

1. Sarrera: Begirada bat zerura gure arbasoen begiekin Gaur egun, poltsikoko pantailari begiratu ohi diogu bihar aterkia beharko dugun asmatzeko. Alabaina, belaunaldi askotan zehar, euskaldunon "meteo-aplikazioa" zeruaren sabaia eta naturaren elementuak izan dira. Gure arbasoek eguraldia irakurtzeko premia bizia zuten, eta behaketa fin horren ondorioz, hiztegi kromatiko aberats, zehatz eta, sarritan, poetikoa garatu zuten. Koloreek, pigmentu hutsak izatetik haratago, zeruaren eta lurraren arteko elkarrizketa kodetzen zuten, gure mundu-ikuskera zaharrenaren esanahi harrigarriak gordez. 2. Gorria: Intentsitatearen, biluztasunaren eta iragarpenen kolorea Euskal filologian, "gorri" adjektiboak gaur egun dugun esanahia baino askoz zabalagoa zuen behiala. Antzina, horitik hasi eta marroirainoko espektroa hartzen zuen; horregatik esaten diegu oraindik teilatu gorria, bizar gorria edo ile gorria, nahiz eta kolore horiek berez teila-kolorekoak edo laranja-horixkak izan. Bain...

  Martxoaren amaiera garai bitxia izaten da gure lurretan: neguak, amore eman nahi ez balu bezala, bere azken hats izoztua botatzen du udaberriaren atarian. Fenomeno aldakor honi, non eguzki gozoak eta ekaitz gordinak ordu gutxitan tartekatzen diren, "Zozomikoteak" deitzen diegu. Baina kontzeptu hau, eguraldi kaxkarreko tarte bat baino askoz gehiago, denbora-nozio sakon bati lotutako tradizioa da. Galdera bat datorkigu burura: gurea bakarrik al da artzain harroari eta martxoaren mendekuari buruzko elezahar hau? Erantzunak gure kulturaren izaera unibertsalera eta bizilagunekin dugun lotura harrigarrira eramango gaitu. Artzainaren harrokeria: Martxoari iseka egitearen ondorioak Jose Migel Barandiaranek (1972) arreta handiz jaso zuen Zozomikoteen atzean dagoen funts mitologikoa. Kontakizunaren ardatza naturarekiko errespetu falta da. Kondairak dioenez, martxoaren amaieran artzain harro batek hilabeteari iseka egin zion, bere bildotsak salbu zeudela uste zuelako. Erronka horrek m...

  1. Sarrera: Udaberria izen bat baino askoz gehiago denean Neguko lozorroaren ondoren, naturak bere zikloko mirarririk handiena eskaintzen digu: berpiztea. Zirrara hori, ordea, ez da soilik paisaian islatzen; gure arbasoek mundua ikusteko zuten modu sakon eta ñabarduraz betea euskararen altxor linguistikoan geratu da kodetuta. Euskalkiek eta antzinako testuek erakusten digutenez, Udaberria hitz estandarraren atzean, dozenaka izendapen dotore gordetzen dira. Izen bakoitzak, bere horretan, gure aurrekoek lurrarekin, belarrarekin eta zeruarekin zuten lotura estua kontatzen digu, gaur egun ia galdu dugun begirada baten lekuko. 2. Bedats eta Belhartze : Belarraren eta lurraren mintzoa Iparraldeko euskalkietan, udaberria ez da kontzeptu abstraktu bat, lurraren berdetze fisikoari lotutako gertakaria baizik. Behe-Nafarroan, Lapurdin eta Zuberoan Bedats hitza erabili izan da tradizioz (Zaraitzun, Erronkarin eta Zuberoan bedatse aldaera agertzen den bitartean). Termino honek, Belhartze e...