EtnoMet eta Aroaren berbaroak

  1. SARRERA: Haizea izendatzearen artea Zergatik ditugu hainbeste izen haize berarentzat? Galdera horrek gure herriaren muinera garamatza zuzenean. Euskal Herrian, haizea ez da aire-masa baten mugimendu fisiko hutsa; gure lurraldeari, historiari eta arbasoen bizipenei lotutako istorio-sorta korapilatsu bat baizik. Hego-ekialdeko haizea horren adibide bikaina da: bere izenek itsasoaren oihartzunak, Erdi Aroko oroimenak eta mendietako mitologia sakonena ekartzen dizkigute gogora, eguraldiaren behaketa soila kultura-ekintza bihurtuz. 2. Maileguak eta itsasoko oihartzunak: Sudestet ik Zütezta -ra Hego-ekialdeko haizea izendatzeko moduek argi erakusten dute gure hizkuntzak inguruko herriekin eta itsasoarekin izan duen harreman emankorra. Izendapen kardinaletan, jatorrizko berbak eta kanpoko maileguak modu dotorean uztartzen dira, gure herriaren izaera irekiaren lekuko. Alde batetik, Bizkaiko kostaldean (Bermeo, Mundaka edo Ondarroan), arrantzaleek Kantauri aldeko beste itsasgizon batzu...

1. Sarrera: Begirada bat zerura gure arbasoen begiekin Gaur egun, poltsikoko pantailari begiratu ohi diogu bihar aterkia beharko dugun asmatzeko. Alabaina, belaunaldi askotan zehar, euskaldunon "meteo-aplikazioa" zeruaren sabaia eta naturaren elementuak izan dira. Gure arbasoek eguraldia irakurtzeko premia bizia zuten, eta behaketa fin horren ondorioz, hiztegi kromatiko aberats, zehatz eta, sarritan, poetikoa garatu zuten. Koloreek, pigmentu hutsak izatetik haratago, zeruaren eta lurraren arteko elkarrizketa kodetzen zuten, gure mundu-ikuskera zaharrenaren esanahi harrigarriak gordez. 2. Gorria: Intentsitatearen, biluztasunaren eta iragarpenen kolorea Euskal filologian, "gorri" adjektiboak gaur egun dugun esanahia baino askoz zabalagoa zuen behiala. Antzina, horitik hasi eta marroirainoko espektroa hartzen zuen; horregatik esaten diegu oraindik teilatu gorria, bizar gorria edo ile gorria, nahiz eta kolore horiek berez teila-kolorekoak edo laranja-horixkak izan. Bain...

  Martxoaren amaiera garai bitxia izaten da gure lurretan: neguak, amore eman nahi ez balu bezala, bere azken hats izoztua botatzen du udaberriaren atarian. Fenomeno aldakor honi, non eguzki gozoak eta ekaitz gordinak ordu gutxitan tartekatzen diren, "Zozomikoteak" deitzen diegu. Baina kontzeptu hau, eguraldi kaxkarreko tarte bat baino askoz gehiago, denbora-nozio sakon bati lotutako tradizioa da. Galdera bat datorkigu burura: gurea bakarrik al da artzain harroari eta martxoaren mendekuari buruzko elezahar hau? Erantzunak gure kulturaren izaera unibertsalera eta bizilagunekin dugun lotura harrigarrira eramango gaitu. Artzainaren harrokeria: Martxoari iseka egitearen ondorioak Jose Migel Barandiaranek (1972) arreta handiz jaso zuen Zozomikoteen atzean dagoen funts mitologikoa. Kontakizunaren ardatza naturarekiko errespetu falta da. Kondairak dioenez, martxoaren amaieran artzain harro batek hilabeteari iseka egin zion, bere bildotsak salbu zeudela uste zuelako. Erronka horrek m...

  1. Sarrera: Udaberria izen bat baino askoz gehiago denean Neguko lozorroaren ondoren, naturak bere zikloko mirarririk handiena eskaintzen digu: berpiztea. Zirrara hori, ordea, ez da soilik paisaian islatzen; gure arbasoek mundua ikusteko zuten modu sakon eta ñabarduraz betea euskararen altxor linguistikoan geratu da kodetuta. Euskalkiek eta antzinako testuek erakusten digutenez, Udaberria hitz estandarraren atzean, dozenaka izendapen dotore gordetzen dira. Izen bakoitzak, bere horretan, gure aurrekoek lurrarekin, belarrarekin eta zeruarekin zuten lotura estua kontatzen digu, gaur egun ia galdu dugun begirada baten lekuko. 2. Bedats eta Belhartze : Belarraren eta lurraren mintzoa Iparraldeko euskalkietan, udaberria ez da kontzeptu abstraktu bat, lurraren berdetze fisikoari lotutako gertakaria baizik. Behe-Nafarroan, Lapurdin eta Zuberoan Bedats hitza erabili izan da tradizioz (Zaraitzun, Erronkarin eta Zuberoan bedatse aldaera agertzen den bitartean). Termino honek, Belhartze e...

  SARRERA: martxoa, hilabete aldakorraren xarma eta beldurra Inoiz galdetu diozu zeure buruari zergatik aldatzen den eguraldia hain azkar martxoan? Euskal Herriko baserri-giroan ondo dakite martxoa hilabete bitxia dela: neguaren azken kolpeak eta udaberriaren lehen hatsak nahasten diren garaia. Gure arbasoek, naturaren zikloak sakon ezagutzen zituztenez, ehunka atsotitz utzi dizkigute hilabete honek gordetzen dituen sekretuei buruz. Aditu gisa, iturri herrikoietan murgilduko gara martxoak gordetzen dituen bost aurpegi harrigarrienak eta antzinako aholkuak berreskuratzeko. 1. GAKOA. Goizean eguzki, arratsaldean euri: Martxoaren izaera bipolarra Martxoko eguraldiaren ezaugarririk nabarmenena ziurgabetasuna da. Ez da kasualitatea "Eguxkixe ta eurixe, Martiko egueldixe" bezalako esaldiak gure ondarean egotea. Goizean eguraldi ona badirudi ere, arratsalderako dena alda daitekeela ohartarazten digu tradizioak ( "Goixen eguzki tte atsalden euri" ). Antzinakoentzat, aldako...

  Euskaraz euria gogotik ari duela  adierazteko dagoen  esamolde eta hitz joko kopuru itzela  darabilgu. Zerrendak gure hizkuntzak  fenomeno meteorologikoak deskribatzeko  duen  aniztasun eta aberastasun handia  erakusten du, herri-hizkerako formak nabarmenduz. Hainbat irudi indartsu erabiltzen dira, hala nola  zerua husten ari dela  edo ura  suilez nahiz ibaika  erortzen ari dela azaltzeko. Finean, euri-jasa baten  indarra eta intentsitatea  modu askotarikoan izendatzeko  baliabide linguistikoen bilduma  dotorea da. Lokuzio hauek guztiek  euskal ondare immaterialaren  parte diren sormena eta aniztasun dialektala islatzen dituzte. Sarrera: euripean bizi den herri baten hitzak Euskal Herrian, euria ez da eguraldi kontu soila, gure bizitzaren ardatz eta paisaiaren arima baizik. Mendeetan zehar, gure arbasoek zerutik erortzen zen ur horrekin elkarrizketa amaigabea izan dute, eta harreman estu horrek a...

  Gaur egun, mugikorreko aplikazio bati begiratu besterik ez dugu egiten haizeak nondik jotzen duen jakiteko. Baina gure arbasoentzat, haizearen norabidea ez zen datu huts bat; biziraun ahal izateko interpretatu beharreko seinalea zen, itsasoaren eta lurraren arteko elkarrizketa bat. Hego-mendebaleko haizea, edo "hego-mendebala", norabide kardinal bat baino askoz gehiago da gure kulturan. Euskarak haize hau izendatzeko dituen modu ugariek mundua ikusteko modu sakon bat islatzen dute, iparrorratz magnetikoen ordez mendiak, izarrak eta eguneroko lana erabiltzen zituena. 1. Neologismo "kultuak" vs. itsasoko hizkera biziak Hizkuntzalaritzaren ikuspegitik, hego-mendebaleko haizea izendatzeko erabiltzen ditugun hitzak bi mundutan banatzen dira. Alde batetik, hego-mendebaldeko haize edo hego-mendebal bezalako formak ditugu. Adituentzat, hauek "neologismoak" edo "kalko linguistikoak" dira; hau da, beste hizkuntzetatik (gaztelaniazko viento del suroeste, ...